Η Διαφθορα διαχρονικα

Πριν το 1821

Όταν ιδρύθηκε το σύγχρονο ελληνικό κράτος το 1830, κληρονόμησε και ανέπτυξε πολιτικές δομές ξένες προς την Ευρώπη. η Ελλάδα δημιούργησε τη δική της πολιτική κουλτούρα, με το πελατειακό σύστημα να είναι πάντα στο επίκεντρο.

Το έθιμο αυτό ανάγεται στην πρώιμη Ελλάδα (δες Πολιτική Εξάρτηση), χάθηκε στα χρόνια της δημοκρατικής Αθήνας και άνθησε στην περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στα χρόνια της τουρκοκρατίας, "συνηθίζονταν οι τοπικοί άρχοντες να μεσολαβούν στις επαφές με τις αρχές για λογαριασμό των συμπολιτών τους. Ο ρόλος αυτός χάριζε γόητρο, εξουσία και πλούτο. Οι χωρικοί από την άλλη, κέρδιζαν έναν προστάτη και ασφάλεια. Η σχέση είχε αμφίδρομο χαρακτήρα. Οι χωρικοί αναγνώριζαν την εξουσία του προύχοντα και τον υπηρετούσαν. Αυτός, από την άλλη, αναλάμβανε την υποχρέωση να υπερασπίζεται τα συμφέροντα αυτών με τους οποίους ανέπτυσσε τις σχέσεις αυτές...".
Το σύστημα αυτό προστάτευε το άτομο και την οικογένειά του από εξωκοινοτικές δυνάμεις, από παρεμβάσεις δηλαδή, ισχυρών Οθωμανών.

Μετά την επανάσταση του 1821

Μετά το 1821, ο χαρακτήρας αυτού του συστήματος άλλαξε ριζικά. Χρησιμοποιούνταν για να "δέσει" το άτομο με το πολιτικό σύστημα. Οι πρώην "ευεργέτες - προστάτες" άρχισαν να ασχολούνται με την πολιτική σαν αρχηγοί κομμάτων και σύντομα διαπίστωσαν ότι τα πελατειακά δίκτυά τους, μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την άσκηση πολιτικής εξουσίας. Η αρχική επιθυμία του πελάτη για προστασία της σωματικής του ακεραιότητας αντικαταστάθηκε από την επιθυμία του για κοινωνική προστασία ή ανέλιξη. Οι προστάτες ανακάλυψαν ότι μπορούσαν να κάνουν χάρες στους πελάτες τους και σε αντάλλαγμα να εξασφαλίζουν την ψήφο τους. Έτσι, τον 19o αιώνα, δημιουργήθηκε ένα εξαιρετικά περίπλοκο σύστημα νεποτισμού, προστατευτισμού, ευνοιοκρατίας και εξυπηρετήσεων ή ρουσφετιών που διατήρησε την πελατεία. Πολλοί προστάτες διαπίστωσαν ότι υπάρχουν και άλλοι ισχυρότεροι. Φρόντισαν, λοιπόν, να υπαχθούν σε αυτούς και να γίνουν μέρος του πελατειακού δικτύου. Στις αρχές του 20ού αιώνα, υπήρχαν δύο αντίπαλες πελατειακές πυραμίδες (βενιζελικοί, αντιβενιζελικοί) που ελάχιστα έμοιαζαν με τους συντηρητικούς και τους φιλελεύθερους της Ευρώπης.

Η εξωτερική πολιτική, ήταν απερίσκεπτη και πολιτική υποταγής. σ΄ αυτήν, υπήρξαν άκαιρες ενέργειες, χωρίς καμιά προετοιμασία, που κατέληξαν σε ταπεινωτικές αποτυχίες ή σε λιγοστά αποτελέσματα.

"Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους οι κανόνες του πολιτικού παιχνιδιού είναι καθορισμένοι. Το εξωτερικό κατευθύνει τις εσωτερικές δυνάμεις και συνάμα παίζει το ρόλο του ενδιαφερόμενου διαιτητή. Οι επεμβάσεις του στέμματος νόθευαν το κοινοβουλευτικό καθεστώς που είχε μόλις εγκαθιδρυθεί. Γύρω από το βασιλιά άρχισε να οργανώνεται μια παράλληλη εξουσία με πολλούς και διάφορους μηχανισμούς -κοινωνικούς και πολιτικούς- και με όλη τη συνοδεία των ομάδων επιρροής. Οι ομάδες αυτές στρατολογούνταν μέσα από την παλιά ολιγαρχία -που ήταν παραδοσιακά προσκολλημένη στο παλάτι-, μεταξύ των υψηλών χρηματιστικών κύκλων, ή των στρατιωτικών. Γιατί οι στρατηγοί, οι κάτοχοι των υψηλών θέσεων και των θέσεων κλειδιών του στρατού προέρχονταν από λίγες μεγάλες οικογένειες. Η διεύθυνση του κράτους έπεφτε και πάλι στα χέρια των αντιπροσώπων του παλιού πολιτικού κόσμου. Οι μηχανισμοί του παιχνιδιού αυτού, αν και τους λείπει η ευελιξία, μπορούν και προσαρμόζονται στις εκάστοτε συνθήκες και ακολουθούν τον πολύ αργό μετασχηματισμό της νεοελληνικής κοινωνίας. πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα δεν έχουν σαφή πολιτική και κοινωνική ιδεολογία. Χαρακτηρίζονται από έλλειψη σταθερών εσωτερικών δομών στις εκλογικές τους βάσεις. Μοιάζουν μάλλον με ομάδες που συγκροτούνται γύρω από ορισμένους αρχηγούς και τοπικούς πολιτικούς παράγοντες. Αυτοί φέρνουν μαζί τους μια αβέβαιη πελατεία που καθορίζεται από προσωπικά συμφέροντα ή από μια προπαγάνδα που ξέρει να εκμεταλλεύεται έντεχνα τη στιγμιαία λαϊκή διάθεση".

Η κοινοβουλευτική διαφθορά, η δημιουργία εκλογικής πελατείας με χρήματα του κράτους υπήρξαν τα βασικά χαρακτηριστικά της επίσημης πολιτικής.
"Οι κυρίαρχες ομάδες στην Ελλάδα θεωρούν, και σήμερα, τις συντηρητικές δυνάμεις σαν τούς καλύτερους εγγυητές του κοινωνικού κατεστημένου. Αντιμετωπίζουν με καχυποψία και παίρνουν εχθρική στάση μπροστά σε κάθε ανανεωτική κοινωνική ή πολιτική ιδέα.
Η επέμβαση εξωτερικών δυνάμεων στην εσωτερική εξέλιξη πήρε τέτοια έκταση και προσέλαβε, κάποιες στιγμές, σχεδόν θεσμικές καταστάσεις. Η ξενική επέμβαση στην πολιτική κατάσταση της Ελλάδας είναι τόσο βαθιά τόσο προφανής που συχνά μας κάνει να ξεχνάμε το σημαντικό ρόλο που παίζουν οι εσωτερικές δυνάμεις μέσα στην Ελλάδα, οι οποίες συχνά επιζήτησαν αυτήν την επέμβαση ή συμβιβάστηκαν μαζί της. Πρέπει να αναζητήσουμε τις πραγματικές αιτίες αυτού του φαινομένου στις ιστορικές συνθήκες του σχηματισμού και της εξέλιξης της νεοελληνικής κοινωνίας".


Ο κρατικός μηχανισμός έγινε έρμαιο της εκμετάλλευσης και της απληστίας των προστατών. παζάρεμα θέσεων εργασίας, διαφθορά, συμφωνίες αλληλοϋποστήριξης και δωροδοκίες κατέστρεψαν τη διοίκηση και το δικαστικό σύστημα.
Η πολιτική εκμαυλίστηκε και έχασε κάθε ίχνος εθνικής συνείδησης και πατριωτικής φροντίδας. Εφάρμοσαν "πολιτική εκπόρνευσης". δεν είχαν πρόγραμμα ούτε οργάνωση, δεν γνώριζαν συνέδρια, πόσο μάλλον εσωτερική δημοκρατική διάρθρωση. Οι αρχηγοί των κομμάτων ήταν απόλυτοι άρχοντες των κομμάτων τους. Εσωκομματικές διαφωνίες οδηγούσαν στη διάλυση ολόκληρων πελατειακών δικτύων και στην έσχατη περίπτωση, σε φραξιονισμό. Ανάλογα με την επιτυχία ή αποτυχία του αρχηγού του κόμματος, η πελατεία αυξανόταν ή μειωνόταν. Παρόμοια, ο Έλληνας ψηφοφόρος δεν ψήφιζε υπέρ του κόμματος που συμφωνούσε, αλλά κατά του κόμματος που δεν παρείχε τις αναμενόμενες εξυπηρετήσεις ( ρουσφέτια).

"Η κοινωνική δυσφορία που προηγείται από κάθε σημαντική πολιτική αλλαγή και που εκδηλώνεται τόσο στην αγροτιά όσο και στα μεσαία στρώματα των πόλεων, δεν παίρνει ποτέ επαναστατική μορφή και δεν αποκρυσταλλώνεται σε οργανωμένα κινήματα που θα μπορούσαν να εξελιχθούν σε λίγο πολύ αυτόνομα πολιτικά κινήματα. Η πιο ισχυρή οικονομικά μερίδα της αστικής τάξης, αυτή που καθορίζει το παιχνίδι, χρησιμοποιεί αυτά τα λαϊκά κινήματα σαν στήριγμα, αλλά αποφεύγει να πάρει την ηγεσία τους. Προτιμά να στηρίζεται στις ξένες δυνάμεις και να εξασφαλίζει τη συμμαχία μια μερίδας του στρατού στους αγώνες της. Έτσι, κάθε πολιτική επιτυχία της ελληνικής αστικής τάξης οφείλεται σε στρατιωτικό κίνημα".

Όταν η διαδικασία εκβιομηχάνισης, σε συνδυασμό με την καπιταλιστική εκμετάλλευση προέβαλλε τα πρώτα εμπόδια, το σύστημα ελάχιστα επηρεάστηκε. Μάλιστα, τα θύματα της εκμετάλλευσης ζήτησαν βοήθεια από τους προστάτες τους. Η ιδέα να στραφούν εναντίον τους δεν τους πέρασε καν από το μυαλό. Χρειάστηκε το Κραχ και η πολιτική κρίση προς το τέλος της Βενιζελικής περιόδου, για να δοθεί ένα πρώτο χτύπημα στο σύστημα.

Πόλεμος -κατοχή

Τον Οκτώβρη του 1940, «Όλοι μαζί», με το χαμόγελο στα χείλη, οι Έλληνες αποφάσισαν να κινήσουνε «για τα μέρη όπου δεν έχει καθημερινές και σχόλες». Στο Αλβανικό μέτωπο ο ελληνικός λαός ανέπτυξε νέα νοοτροπία. Ο κόσμος έμαθε ότι δεν ήταν υποχρεωμένος να δέχεται παθητικά τα πράγματα. Μπορούσε να αντισταθεί ακόμα και σε ανώτερες δυνάμεις. Και η θέληση αυτή για αντίσταση δεν μειώθηκε στην κατοχή.

Η παλιά ελίτ, καθώς δεν μπορούσε να ηγηθεί της αντίστασης με τον παλιό πελατειακό τρόπο, προτίμησε να υπομείνει την κατάσταση. δεν συμμετείχε. Μόνο λίγοι διανοούμενοι και δημοκρατικοί αξιωματικοί, καθώς και οι εναπομείναντες κομμουνιστές, ήταν έτοιμοι και είχαν πείρα να οργανώσουν και να ηγηθούν της αυθόρμητης αντίστασης.
Στην κατοχή ο μόνος πολιτικός παράγοντας που ήταν εντελώς ξένος προς το σύστημα αυτό ήταν το ΚΚΕ που, εισήγαγε άγνωστα στοιχεία ευρωπαϊκής πολιτικής κουλτούρας, όπως το πολιτικό πρόγραμμα ή η κομματική πειθαρχία και πάνω από όλα δεν μπορούσε να κάνει ρουσφέτια.

 

Βιβλιογραφία: