Η Μήλος ήταν ένα μικρό δωρικό νησί, που απέχει περίπου εβδομήντα ναυτικά μίλια από την Πελοπόννησο. Το μικρό αυτό νησί, δεν είχε συμπεριληφθεί στη Συμμαχία της Δήλου, είχε δεχθεί επίθεση το 426 π.χ. και περιελήφθητε στο φορολογικό κατάλογο του επομένου χρόνου. Διατήρησε όμως την ανεξαρτησία του.

Μετά από την αποτυχία της πολιτικής του Αλκιβιάδη στην Πελοπόννησο, δημιουργήθηκε στην Αθήνα ένα καινούργιο ενδιαφέρον για την εκμετάλλευση των πλεονεκτημάτων της ναυτικής τους δύναμης και εκστρατεύσανε ενάντια στη μικρή Μήλο για να τη φέρουν έστω και με τη βία στη συμμαχία.
Ο Θουκυδίδης μας μεταφέρει το διάλογο που έγινε ανάμεσα στους Μήλιους και τους Αθηναίους πρεσβευτές, πριν την πολιορκία του νησιού. Ο Διάλογος αυτός, η πιο γνωστή περίπτωση αμοραλιστικού "ρεαλισμού", είναι που χαρίζει την αθανασία, σε μια κατά τα άλλα ξεχασμένη πράξη καταπίεσης.


"Ο Πόλεμος που καταστρέφει τις ανέσεις της καθημερινής ζωής, είναι ένας βίαιος δάσκαλος, και προσαρμόζει τις διαθέσεις των περισσότερων ανθρώπων στις καταστάσεις που επικρατούν γύρω τους. Οι συνηθισμένες σημασίες των λέξεων άλλαξαν".
Το ιδανικό της μετριοπαθούς ηγεμονίας, που υποστήριζε ο Περικλής, είχε χαθεί. ΄Εχουν προηγηθεί τα Κερκυραϊκά, και μια μεγάλη αλλαγή έχει συντελεσθεί. " ΄Ετσι οι εμφύλιοι σπαραγμοί έγιναν αιτία ν΄ απλωθεί σ΄ όλο τον ελληνικό κόσμο κάθε μορφή κακίας και το ήθος που είναι το κύριο γνώρισμα της ευγενικής ψυχής, κατάντησε να είναι καταγέλαστο κι εξαφανίστηκε".

Οι Μήλιοι αρνήθηκαν την υποταγή, η πόλις πολιορκήθηκε και κυριεύτηκε. Οι άνδρες θανατώθηκαν και τα γυναικόπαιδα πουλήθηκαν σαν δούλοι. Οι Τρωάδες του Ευριπίδη, λίγους μήνες αργότερα, δείχνουν πόσο βαθειά είχαν συγκλονιστεί και πόσο απαισιόδοξα για το μέλλον ήταν τώρα τα καλύτερα στοιχεία στην Αθήνα.
Ωστόσο η φύση του διαλόγου αλλά και της τιμωρίας που επιβλήθηκε ρίχνει ένα απαίσιο φώς και στους ηγέτες και στον λαό της Αθήνας. Η πόλη στην οποία είχε εκφωνηθεί ο Επιτάφιος 14 χρόνια πριν, αναδεικνυόταν τώρα απλά κι απροκάλυπτα σαν τυραννική πόλη.΄Ενα νέο και επικίνδυνο πνεύμα εμφανίστηκε στο διάλογο των Μηλίων.

Διάλογος Μηλίων


«...΄Εκαναν εκστρατεία οι Αθηναίοι στο νησί Μήλο με τριάντα δικά τους καράβια, έξη Χιώτικα και δύο από τη Λέσβο, και με δικούς τους βαριά αρματωμένους στρατιώτες, χίλιους διακόσιους και τριακόσιους τοξότες και είκοσι ιπποτοξότες και με στρατιώτες των συμμάχων και των νησιωτών κάπου χίλιους πεντακόσιους. Οι Μήλιοι ήταν άποικοι των Λακεδαιμονίων και δεν εννοούσαν να γίνουν υπήκοοι των Αθηναίων όπως οι άλλοι νησιώτες, αλλά στην αρχή δεν ήταν με κανένα από τα δύο μέρη κι΄ έμειναν αμέτοχοι στον πόλεμο, αργότερα όμως επειδή τους εξανάγκασαν οι Αθηναίοι ρημάζοντας τα χωράφια τους, μπήκαν σε φανερή αμάχη μαζί τους. Αφού έστησαν λοιπόν το στρατόπεδό τους στην ύπαιθρο της Μήλου με το στρατό που περιγράψαμε, οι Αθηναίοι στρατηγοί Κλεομήδης ο γιός του Λυκομήδη και Τεισίας ο γιός του Τεισιμάχου, πριν κάνουν καμιά ζημιά στην ύπαιθρο, έστειλαν πρέσβεις για νάρθουν πρώτα σε διαπραγματεύσεις, αλλά οι Μήλιοι δεν τους άφησαν να μιλήσουν στη σύναξη του λαού, μόνο τους πρόσταξαν να πουν αυτά για τα οποία ήρθαν μπροστά στις αρχές και τους ολιγαρχικούς επίσημους. Οι πρέσβεις των Αθηναίων λοιπόν είπαν απάνω-κάτω τα εξής.

Αφού δεν γίνεται η συζήτηση μπροστά στο λαό, για να μην ξεγελαστούν οι πολλοί ακούγοντας ένα συνεχή λόγο μας και τον βρουν ελκυστικό χωρίς νάχουν τη δυνατότητα να τον ελέγξουν (γιατί ξέρομε πως αυτό σημαίνει το ότι μας φέρατε μόνο μπροστά στους λίγους εσάς), κάντε σεις που κάθεστε στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, κάτι ακόμα πιο σίγουρο για σάς.
Ας πάρομε δηλαδή ένα - ένα ζήτημα χωριστά, και ούτε σεις να βγάλετε συνεχή λόγο, αλλά σε κάθε σημείο όπου νομίζετε πως δε μιλούμε καθώς σας συμφέρει, να μας διακόπτετε και ν΄αποκρίνεσθε. Και πρώτα πέστε μας αν συμφωνείτε μ΄αυτά.
Και οι σύνεδροι των Μηλίων αποκρίθηκαν. Δεν κατηγορούμε βέβαια την ιδέα πως είναι σωστό να διαφωτίζομε ο ένας τον άλλον με την ησυχία μας. Αλλά η απειλή του πολέμου, που είναι κι όλας μπροστά μας, κι΄όχι μελλοντική, φαίνεται κάπως διαφορετική απ' αυτή τη μέθοδο. Γιατί βλέπομε πως εσείς οι ίδιοι έρχεστε τώρα να κρίνετε τα όσα θα πούμε, και πως στο τέλος, όπως είναι επόμενο, αν και θάχομε νικήσει κατά το δίκαιο, κ' εξ αιτίας αυτού δεν υποχωρήσομε, θα μας κάνετε πόλεμο, κι΄αν πάλι πειστούμε, θα μας φέρετε την υποδούλωση.

ΑΘΗΝΑΙΟΙ : Αν ήρθατε στη συνεδρίαση με υποψίες ως για κείνα που πρόκειται να ειπωθούν, ή για κανέναν άλλο σκοπό παρά για να συσκεφτούμε για τη σωτηρία της πολιτείας σας σχετικά με τις τωρινές περιστάσεις και με ότι συνάγεται από τις πράξεις σας, καλύτερα να μη μιλήσουμε. Αν όμως ήρθατε γι΄αυτό ακριβώς, θα συνεχίσομε.

ΜΗΛΙΟΙ: Είναι φυσικό, και πρέπει να μας συχωρέσετε, στην κατάσταση που βρισκόμαστε, αν φαίνεται πως στρεφόμαστε προς πολλές απόψεις και στα λόγια και στις γνώμες μας. Γιατί η συνάντηση αυτή γίνεται για την ίδια την ύπαρξή μας, κι΄άν θέλετε, ας γίνει η συζήτηση με τον τρόπο που προτείνατε.

ΑΘΗΝΑΙΟΙ : Εμείς λοιπόν δε θα μακρύνουμε πολύ τα λόγια μας στολίζοντάς τα με ωραίες λέξεις και υποστηρίζοντας είτε πως είναι σωστό να είμαστε αρχηγοί γιατί καταστρέψαμε την κυριαρχία του Μήδου, ή πως ερχόμαστε τώρα καταπάνω σας γιατί μας αδικήσατε. Γιατί δε θα σας πείθαμε μ΄αυτά. Κι΄από σας πάλι απαιτούμε να μη νομίσετε πως θα μας πείσετε λέγοντας πως ενώ είστε άποικοι των Λακεδαιμονίων δεν εκστρατεύσατε πουθενά μαζί τους, ή πως δε μας κάνατε κανένα κακό. Ας συζητήσουμε όμως για το τί είναι δυνατό να εφαρμοστεί από κείνα που ο καθένας μας πράγματι σκέπτεται, ξέροντας ότι ξέρομε πως το δίκιο, στα λόγια των ανθρώπων, αποφασίζεται όταν και οι δύο βρίσκονται στην ίδια ανάγκη, αλλά εκείνα που είναι δυνατό να γίνουν τα κάνουν οι πιο ισχυροί, και οι αδύνατοι τα παραδέχονται υποχωρώντας.

ΜΗΛΙΟΙ: Κι΄όμως εμείς πράγματι πιστεύουμε πως είναι χρήσιμο ( και είναι ανάγκη να τονίσουμε τη χρησιμότητα, αφού εσείς μας βάζετε ως προϋπόθεση να μιλήσουμε μόνο για το τι είναι εύλογο, ώστε να βάζουνε στην ίδια μοίρα εκείνους που σας συμφέρει, παραμερίζοντας τη δικαιοσύνη) πως είναι χρήσιμο να μην αφανίζεται το κοινό αγαθό, αλλά πως τα εύλογα είναι και δίκαια για κείνον που βρίσκεται διαρκώς σε κίνδυνο, και πως είναι δυνατόν να βρει κανείς κάποιαν ωφέλεια πείθοντας τον άλλο μέσα στα πλαίσια της ακριβοδίκαιης κρίσης. Και τούτο δεν είναι λιγότερο για το δικό σας συμφέρον, όπως και δεν είναι απίθανο ν΄αποτύχετε στην άκρα σας αυστηρότητα και να γίνεται παράδειγμα στους άλλους.

ΑΘΗΝΑΙΟΙ: Εμείς όμως, κι΄ αν ακόμα καταλυθεί η ηγεμονία μας, δεν θα στενοχωρηθούμε για το τέλος της. Γιατί όσοι εξουσιάζουν τους άλλους, όπως εμείς κ΄οι Λακεδαιμόνιοι, δεν εμπνέουν τόσο φόβο στους νικημένους (και τώρα η διαμάχη μας δεν είναι με τους Λακεδαιμονίους) αλλά το ζήτημα είναι αν θα κυριαρχήσουν  με την επίθεσή τους οι υπήκοοι πάνω σ΄εκείνους που τους εξουσίαζαν άλλοτε. Κι΄όσο γι΄αυτό αφήστε μας ν΄αντιμετωπίσομε εμείς τον κίντυνο. αλλά τώρα θα δείξομε με το λόγο μας πως βρισκόμαστε εδώ για το καλό της ηγεμονίας μας και για να σωθεί η δική σας πολιτεία. Γιατί θέλομε να σας εξουσιάσομε χωρίς κόπο και γιατί είναι χρήσιμο και για τους δύο μας να σωθεί η πολιτεία σας.

ΜΗΛΙΟΙ : Και πως γίνεται ν΄αποβεί χρήσιμο για μας να γίνομε δούλοι, όσο και χρήσιμο για σας να μας εξουσιάσετε;

ΑΘΗΝΑΙΟΙ : Επειδή είναι προτιμότερο για σας να γίνετε υπήκοοί μας παρά να πάθετε τις άκρες συμφορές, και μείς θα είχαμε  κέρδος να μη σας καταστρέψομε.

ΜΗΛΙΟΙ :Δε θα δεχόσαστε λοιπόν να μείνομε αδέσμευτοι, και νάμαστε φίλοι σας αντί εχτροί, σύμμαχοι όμως κανενός από τους δύο;

ΑΘΗΝΑΙΟΙ:΄Οχι, γιατί δεν μας ζημιώνει τόσο η έχτρα σας, όσο δείχνει η μεν φιλία την αδυναμία,το δε μίσος τη δύναμή μας σ΄εκείνους που εξουσιάζονται από μας.

ΜΗΛΙΟΙ: ΄Ετσι λοιπόν εξετάζουν οι υπήκοοί σας το τι είναι εύλογο, ώστε να βάζουνε στην ίδια μοίρα εκείνους που σας είναι ξένοι ως προς την καταγωγή και όσους ακόμα κι΄ως άποικοι αποστάτησαν από σας και υποδουλώθηκαν;

ΑΘΗΝΑΙΟΙ: Ως προς τα δικαιώματα που έχουν, δεν πιστεύουν πως ο ένας είναι κατώτερος από τον άλλον, αλλά όσο για τη στρατιωτική τους ισχύ, άλλοι υπερίσχυσαν κι΄άλλους δεν πηγαίνομε εμείς να χτυπήσομε από φόβο. έτσι ώστε, εξόν από το γεγονός που θα εξουσιάζαμε περισσότερους αν μας υπακούατε, θα μας προσθέτατε ασφάλεια αν γυρίζατε με το μέρος μας, και γι΄άλλους λόγους και γιατί όντας νησιώτες, θα υποταζώσαστε στους αφέντες της θάλασσας, και θα είσαστε πιο αδύνατοι από άλλους αν δεν μας νικούσατε.
(...Ώστε η υποταγή υμών, οι οποίοι άλλωστε και νησιώται είσθε και ασθενέστεροι από άλλους, όχι μόνο θα επεξέτεινε την ηγεμονίαν μας, αλλά και θα απεδείκνυε ότι δεν είσθε υπέρτεροι ημών, οι οποίοι είμεθα κυρίαρχοι της θαλάσσης...μετάφραση Ε. Βενιζέλου).

ΜΗΛΙΟΙ: Και δεν νομίζετε πως υπάρχει ασφάλεια και στην άλλη εκείνη κατάσταση; Γιατί αναγκαζόμαστε και σ΄αυτό το σημείο, αφού μας απαγορεύσατε να μιλήσομε για τη δικαιοσύνη, και προσπαθείτε να μας πείσετε να υποταχθούμε σ΄ότι σας συμφέρει, για μας συμβαίνει να προσπαθήσουμε και μείς να σας πείσομε πως ό,τι είναι χρήσιμο για μας συμβαίνει να είναι το ίδιο ωφέλιμο και για σας. Γιατί εκείνοι που δεν είναι σύμμαχοι κανενός, δε νομίζετε πως θα σας γίνουν εχτροί, όταν, αφού μας βλάψετε τόσο, νομίσουν πως κάποτε θα πάτε να χτυπήσετε κι΄αυτούς; Και τι κάνετε μ΄αυτόν τον τρόπο; Ενισχύετε τους εχτρούς σας κ΄ εκείνους που δεν το είχαν διόλου σκοπό να σας πολεμήσουν, τους αναγκάζετε να το κάνουν χωρίς να το θέλουν.

ΑΘΗΝΑΙΟΙ: ΄Οχι, δε νομίζομε πως αξίζει να φοβόμαστε τους ουδετέρους που είναι στεριανοί και που επειδή είναι ελεύτεροι, δε θα βιαστούνε τόσο να φυλαχτούν από μας, αλλά όσοι είναι νησιώτες και δεν τους εξουσιάζομε, όπως εσάς, και που έχουν κι' όλας παροξυνθεί ενάντια στην κυριαρχία μας. Γιατί τέτοιοι άνθρωποι μπορούν να στηριχτούν  περισσότερο στο ανυπολόγιστο μέλλον και να ρίξουνε σε κίντυνο, που μπορεί να προβλεφτεί καθαρά, τόσο τον εαυτό τους, όσο και μας.

ΜΗΛΙΟΙ :Τότε σίγουρα αν με τόση ορμή ρίχνεστε σεις στον κίντυνο για να μην χάσετε την εξουσία σας, κι' όσοι σας είναι ήδη δούλοι για να σας ξεφορτωθούν, θα είμαστε πολύ τιποτένιοι και δειλοί εμείς που είμαστε ακόμα ελεύτεροι να μην κάνομε το παν μάλλον παρά να υποδουλωθούμε.

(Η απάντηση των Μ. Σε μετάφραση Ελευθερίου Βενιζέλου. Αλλ' εάν μεγάλους κινδύνους αντιμετωπίζετε και σεις, δια να μη στερηθείτε της ηγεμονίας σας, και οι ήδη υπήκοοί σας, δια να απαλλαγούν αυτής, είναι προφανές, ότι εμείς που είμεθα ακόμη ελεύθεροι θα απεδεικνύαμεν πολλήν ταπεινότητα και ανανδρίαν, εάν δεν εδοκιμάζαμεν τα πάντα, προτού γίνωμεν δούλοι).

ΑΘΗΝΑΙΟΙ: ΄Οχι αν στοχαστείτε γνωστικά. γιατί ο πόλεμος για σας δε θα είναι από ίσες βάσεις, για να δείξετε την ενάρετη αντρειοσύνη σας, και να μην ντροπιαστείτε, αλλά η απόφασή σας αφορά την ίδια σας την επιβίωση, να μην αντιστέκεστε σε κείνους που πολύ σας ξεπερνούν στη δύναμη.

ΜΗΛΙΟΙ: Ξέρομε όμως πως κάποτε τα γυρίσματα του πολέμου βγαίνουν πιο τυχερά, παρά αντίστοιχα προς το μέγεθος των δυνάμεων που είναι αντιμέτωπες. Καιγια μας η άμεση υποταγή δε μας δίνει καμιάν ελπίδα, αλλά υπάρχει ακόμα ελπίδα να μας πάνε δεξιά τα πράγματα εάν καταπιαστούμε στο έργο.

ΑΘΗΝΑΙΟΙ :Μα η ελπίδα, που είναι παρηγοριά στον κίντυνο, εκείνους που την αισθάνονται από την περίσσεια δύναμή τους, μπορεί βέβαια να τους ζημιώσει, αλλά όχι να τους γκρεμίσει. Εκείνους όμως που ριψοκινδυνεύουν όλα όσα έχουν (γιατί από φυσικό της είναι σπάταλη), αναγνωρίζεται αμέσως ως σφαλερή αν αποτύχουν. Και δεν λείπουν τα σημάδια, που μπορεί κανείς να την αναγνωρίσει και να φυλαχτεί απ' αυτήν. Και μη θελήσετε σεις να το πάθετε αυτό, έτσι αδύνατοι που είστε και σ' ένα γκρεμό στεκάμενοι και μη γίνετε όμοιοι με τους πολλούς, που ενώ τους είναι ακόμα μπορετό να σωθούνε με τ' ανθρώπινα μέσα τους, όταν ζωσμένοι από κιντύνους, χάνουν κάθε ελπίδα για μια εφικτή σωτηρία, το γυρίζουνε στις απίθανες προσδοκίες, στη μαντική και στους χρησμούς κι' όσα άλλα τέτοια που καταστρέφουν τον άνθρωπο με τις αβάσιμες ελπίδες.

ΜΗΛΙΟΙ :Ξέρετε καλά πως κι' εμείς το θεωρούμε πολύ δύσκολο, ν' αγωνιστούμε ενάντια στη δική σας δύναμη, κ' ενάντια στην τύχη, αφού δεν πρόκειται να είναι ο αγώνας μας ισόπαλος. ΄Ομως εμπιστευόμαστε στην τύχη, πως όσο εξαρτάται από τις θείες δυνάμεις δε θα μας αφήσει να νικηθούμε
Γιατί αντιμετωπίζομε, πιστοί εμείς στους θείους νόμους, άδικους αντιπάλους, και πως τάχα εκεί που είμαστε κατώτεροι στη δύναμη, θα μας προστεθεί η συμμαχία των Λακεδαιμονίων, που τόχουν ανάγκη, έστω κι' αν όχι για τίποτ' άλλο, όμως από τη φυλετική μας συγγένεια, κι' από ντροπή, να μας βοηθήσουν. Δεν είναι λοιπόν εντελώς χωρίς βάση το θάρρος μας.

ΑΘΗΝΑΙΟΙ: ΄Οσο για την αφοσίωσή  μας στα θεία, δε νομίζομε πως πάμε κ' εμείς πίσω. Γιατί δεν προβάλλομε καμιάν αξίωση και δεν κάνομε καμιάν ενέργεια που απομακρύνεται απ' ότι συνήθως πιστεύουν οι άνθρωποι για τα θεία, κι' απ' ότι άλλοι θέλουν για τον εαυτό τους. Γιατί πιστεύομε πως το θείο εξουσιάζει τους ανθρώπους επειδή πιστεύουν σ' αυτό, αλλά η ανθρώπινη φύση, σε όλες τις εποχές, φανερά, από την αναγκαιότητα της συγκρότησής της εξουσιάζει ότι κυριαρχεί. Κι' εμείς φερνόμαστε ανάλογα με τον νόμο αυτό. Δεν τον εθεσπίσαμε εμείς, ούτε πρώτοι εμείς πράξαμε κατ' αυτόν, αλλά τον βρήκαμε να υπάρχει, και θα τον αφήσουμε και μετά τα χρόνια μας στους αιώνες να υφίσταται. Γιατί ξέρομε πως και σεις και όλοι οι άλλοι, αν είχατε την ίδια δύναμη με μας, θα κάνατε τα ίδια. ΄Οσο για τα θεία είναι λογικό, όπως σας το δείξαμε, να μην φοβόμαστε να κατανικηθούμε. όσο για τη γνώμη που έχετε  για τους Λακεδαιμονίους, που νομίζετε πως είναι αναγκασμένοι να σας βοηθήσουν από ντροπή, σας μακαρίζομε για την άκακη αφέλειά σας, μα δε ζηλεύομε την αμυαλιά σας. Γιατί οι Λακεδαιμόνιοι, στις σχέσεις μεταξύ τους και σχετικά με τις καθιερωμένες συνήθειες του τόπου τους, φέρονται πολύ ενάρετα, ειν΄ αλήθεια. Απέναντι όμως στους άλλους θάχε πολλά κανείς να πει για το πως φέρνονται, αλλά μ' ένα λόγο θα μπορούσε καλύτερα να το συνοψίσει πως αυτοί σε μεγαλύτερο βαθμό απ' όλους όσους γνωρίζομε, πιστεύουν ωραία όσα τους είναι ευχάριστα, και δίκαια όσα τους συμφέρουν. Αλλά τέτοια νοοτροπία δεν θα σας ωφελήσει, δεν ταιριάζει με την παράλογη ελπίδα σας πως θα σας σώσουν.

ΜΗΛΙΟΙ :Αλλ' ακριβώς γι' αυτό το λόγο πιστεύομε και μείς πως τους συμφέρει να μην προδώσουν τους Μηλίους που είναι άποικοί τους και να εμπνεύσουν την δυσπιστία σε όσους Έλληνες τους ευνοούν, και να ωφελήσουν τους εχθρούς τους.

ΑΘΗΝΑΙΟΙ :Δεν πιστεύεται λοιπόν πως συμφέρον είναι η ακίνδυνη ασφάλεια, αλλά πως τα δίκαια και τα γενναία γίνονται με κινδύνους. Κι' αυτά ελάχιστα συνήθως τ' αποτολμούν οι Λακεδαιμόνιοι.

ΜΗΛΙΟΙ :Πιστεύομε όμως πως και κινδύνους θ' αναλάβουν αυτοί για χάρη μας, και θα τους νομίσουν πιο σίγουρους παρά αν τους αναλάβαιναν για άλλους γιατί και κοντά στις επιχειρήσεις της Πελοποννήσου βρίσκεται ο τόπος μας, κι' από τη συγγένειά μας είμαστε πιο άξιοι εμπιστοσύνης.

ΑΘΗΝΑΙΟΙ :Εγγύηση για όσους πρόκειται να συμπολεμήσουν δε φαίνεται να είναι η καλή προαίρεση εκείνων που επικαλούνται τη βοήθεια, αλλά αν προέχει κανείς στη δύναμη του πολέμου. Κι΄αυτό το λαβαίνουν υπόψη τους οι Λακεδαιμόνιοι περισσότερο από άλλους (γιατί δεν έχουν εμπιστοσύνη στον πολεμικό τους καταρτισμό, κι΄όταν πάνε να χτυπήσουν κανένα, πάνε με πλήθιους συμμάχους) ώστε δεν θα είναι πιθανό, ενώ είμαστε κύριοι τόσου ναυτικού να περάσουν αυτοί σε νησί να σας βοηθήσουν.

ΜΗΛΙΟΙ :Αλλά μπορούν να στείλουν και άλλους. μεγάλο είναι το Κρητικό πέλαγος, και μέσα σ' αυτό είναι δυσκολότερο να πιάσουν τον αντίπαλο οι κύριοι της θάλασσας παρά να σωθούν όσοι θέλουν να τους ξεφύγουν. κι' αν αποτύχουν σ' αυτό, μπορούν να στραφούν κ' ενάντια στη χώρα σας ή στις χώρες των συμμάχων σας, όσων δε χτύπησε ο Βρασίδας και θα βασανιστείτε περισσότερο στον αγώνα, όχι για χώρα που δε σας ανήκει, αλλά για τις συγγενικές και συμμαχικές σας χώρες.

ΑΘΗΝΑΙΟΙ :Αν μας τα κάνουν αυτά, τάχουμε πολλές φορές δοκιμάσει, και σεις θα ξέρετε πως ποτέ ως τώρα δεν παραιτήθηκαν οι Αθηναίοι από καμιά πολιορκία από το φόβο των άλλων. Και τώρα μας έρχεται στο νου πως ενώ είπατε πως θα σκεφτείτε για τη σωτηρία σας, δεν είπατε λέξη σ' όλα σας τα τόσα επιχειρήματα, από κείνα που θα μπορούσαν να στηριχθούν οι άνθρωποι και να πιστέψουν πως θα σωθούνε. Αλλά εκεί που βάζετε τη δύναμή σας, είναι ελπίδες, που μέλλονται να γίνουν, όσα όμως έχετε στα χέρια σας είναι πολύ μικρά, ώστε να υπερισχύσετε μ' αυτά απέναντι στους εχτρούς που αντικρίζετε. Και δείχνετε πολλή έλλειψη λογικής αν δεν πρόκειται να σκεφτείτε κάτι καλύτερο απ' αυτά για να μας κάνετε ν' αλλάξομε γνώμη. Γιατί δε θα στραφείτε βέβαια προς την ντροπή, που πολλούς ανθρώπους έχει χαλάσει στους μεγάλους κιντύνους. Γιατί πολλούς, που ήταν ακόμα σε θέση να προβλέψουν τη συμφορά όπου ρίχνονταν, η λεγόμενη ντροπή τους παρέσυρε με τη δύναμη του ωραίου λόγου, τους ενίκησε με τις λέξεις και τους έκανε στην πραγματικότητα να πέσουνε σε φριχτές συμφορές με τη θέλησή τους και να ντροπιαστούν πολύ χειρότερα από τη βλακεία τους παρά αν εμπιστεύονταν στην τυφλή τύχη. Φυλαχτείτε λοιπόν απ' αυτό, αν έχετε μυαλό, και μη νομίσετε πως είναι άπρεπο να νικηθείτε από τη μεγαλύτερη πολιτεία, που δε σας ζητάει παρά μέτριες υποχωρήσεις, να γίνετε σύμμαχοί της, κρατώντας τη χώρα σας, υποτελείς σ' αυτήν κ' εφόσον σας δίνεται η δυνατότητα να διαλέξετε τον πόλεμο ή την ασφάλεια, μη θελήσετε από φιλότιμο τα χειρότερα. Γιατί εκείνοι που δεν υποχωρούν μπροστά στους ίσους τους, αλλά φέρονται ευνοϊκά στους πιο ισχυρούς, και με μετριοπάθεια προς τους αδύνατους, αυτοί μπορούν περισσότερο να ευδοκιμήσουν. Σκεφτείτε το λοιπόν τώρα που θα σας αφήσομε μόνους, και μην ξεχνάτε ούτε στιγμή πως αποφασίζετε για μια μοναδική πατρίδα, και πως από μια βουλή σας θα εξαρτηθεί το μέλλον σας, είτε πετύχετε είτε δε βγείτε νικητές.

Οι Αθηναίοι αποσύρθηκαν τότε από τις διαπραγματεύσεις. οι Μήλιοι συνεδριάζοντας μεταξύ τους βρήκαν πως είχαν περίπου την ίδια γνώμη μ' αυτά που είχαν πει στη συνδιάσκεψη, κι αποκρίθηκαν τα εξής :Ούτε άλλη απόφαση παίρνομε από κείνη που σχηματίσαμε από μιας αρχής, Αθηναίοι, ούτε πρόκειται μέσα σε λίγη ώρα να στερήσομε την ελευθερία της από μια πολιτεία που υπάρχει από εφτακόσια χρόνια, αλλά εμπιστευόμαστε στη μοίρα που με τη βοήθεια των θεών τη διαφύλαξε ως τώρα, και στην ενίσχυση από μέρους των ανθρώπων. και μ΄ αυτή την πίστη θα δοκιμάσομε να διασωθούμε. Σας προτείνουμε λοιπόν να είμαστε φίλοι και των δύο και εχτροί, προς κανένα από τους δυό, και να φύγετε από τον τόπο μας αφού κάνομε συνθήκη που να φανεί συφερτική και για τους δυό μας.

Οι Μήλιοι λοιπόν τόσα μόνο αποκρίθηκαν: οι Αθηναίοι πάλι φεύγοντας πιά από τη συνδιάσκεψη είπαν:Αλλά μόνοι εσείς, Μήλιοι, καθώς φαίνεται απ΄ αυτές τις διαπραγματεύσεις, θεωρείτε εκείνα που πρόκειται να γίνουν πιό φανερά απ΄όσα βλέπετε μπροστά στα μάτια σας, κ΄ εκείνα που δε φαίνονται, επειδή τα ποθείτε, τα παίρνετε σα να γίνονται στην πραγματικότητα, και αποθέτοντας όλες σας τις ελπίδες στους Λακεδαιμονίους και τη μοίρα και τις αβάσιμες προοπτικές, θ΄ αποτύχετε γαι τούτο και μάλιστα ολοληρωτικά.

Οι πρέσβεις λοιπόν των Αθηναίων γύρισαν πίσω στο στρατόπεδό τους. και οι στρατηγοί τους, αφού καθόλου δεν είχαν ενδώσει οι Μήλιοι, άρχισαν ευθύς να προετοιμάζουν τον πόλεμο. κι' αφού χώρισαν τον κύκλο σε τομείς για την κάθε πολιτεία έχτισαν τείχος γύρω στην πολιτεία των Μηλίων. Κι' αφού τελείωσαν κι' άφησαν φρουρά από δικούς τους στρατιώτες και των συμμάχων τους στη στεριά κι' από καράβια στη θάλασσα, έφυγαν με το μεγαλύτερο μέρος της στρατιωτικής τους δύναμης. Κι' όσοι έμειναν πολιορκούσαν το μέρος...

Και την ίδια πάνω- κάτω εποχή οι Μήλιοι πάλι εκυρίεψαν έαν κομμάτι του γύρω τείχους των Αθηναίων, όπου δεν υπήρχαν πολλοί φρουροί. Αλλά όταν ήρθε αργότερα άλλος στρατός από την Αθήνα, με στρατηγό τον Φιλοκράτη το γιό του Δημέου, και τους πολιορκούσαν τώρα με όλη τους τη δύναμη, κι΄έγινε και κάποια προδοσία από μέρους των δικών τους, συνθηκολόγησαν με τους Αθηναίους με τον όρο ν' αποφασίσουν εκείνοι γι' αυτούς. Οι Αθηναίοι λοιπόν σκότωσαν όσους άνδρες από την εφηβική ηλικία κι΄απάνω έπιασαν, κι' έκαναν δούλους τα παιδιά και τις γυναίκες. Την πολιτεία την κατοίκησαν οι ίδιοι, στέλνοντας αργότερα πεντακόσιους αποίκους δικούς τους.»

 

Βιβλίο Ε ( 84 - 116). Μετάφραση, Έλλης Λαμπρίδη.

 

Συνέχεια. Ανάλυση διαλόγου: Ο Λόγος της Αυτοκρατορίας