Η ανάρτηση, Μοντέλο θεραπείας του πόνου για γυναίκες, καθώς και οι προηγούμενες, θα βοηθήσουν στην κατανόηση αυτών που θα ακολουθήσουν. "Αποκατάσταση υγείας σε Τουρκάλες και Ελληνίδες γυναίκες" και "Πρόωρες συντάξεις σε ελληνίδες εγκατεστημένες στην Ελλάδα"

Μοντέλο θεραπείας για γυναίκες

Ιστορικό.

Το 1992, ο ασφαλιστικός φορέας Στοκχόλμης,  άρχισε ένα πρόγραμμα με την ονομασία "Ανικανότητα για εργασία -ένα εμπόδιο στη διαδικασία αποκατάστασης" (" Inlärd hjälplöshet - ett hinder i rehabiliteringsprocessen").
Η εργασία βασίσθηκε σε ένα μοντέλο θεραπείας για γυναίκες με πόνους στο σβέρκο, στους ώμους και στη μέση. Το μοντέλο είχε αναπτυχθεί από το ορθοπεδικό τμήμα στην κλινική του Åre.

Γιατί η θεραπεία για γυναίκες;

Ο συνηθέστερος λόγος για μακρές αναρρωτικές άδειες και πρόωρες συντάξεις ανάμεσα στις γυναίκες, είναι διαφορετικές συνθήκες πόνου στους μυς και τις αρθρώσεις. Πίσω από τα συμπτώματα και ιατρικές γνωματεύσεις συχνά κρύβονται προβλήματα που σχετίζονται με την απαίτηση που έχουμε από τις γυναίκες να είναι στην αγορά εργασίας, να κάνουν τις οικιακές εργασίες, να φροντίζουν την οικογένεια. οι γυναίκες έχουν μονότονες θέσεις εργασίας, μικρή επιρροή και ελάχιστες δυνατότητες να επιδράσουν στις συνθήκες εργασίας. Ακόμα όμως οι θεραπείες που προσφέρονται από το σύστημα υγείας είναι έντονα εστιασμένες στους ιατρικούς παράγοντες όπου, οι συνθήκες διαβίωσης των γυναικών αγνοούνται ή γίνονται αόρατες. Σε αυτό το πλαίσιο κινήθηκε η ιδέα για μοντέλο θεραπείας των γυναικών στο ορθοπεδικό τμήμα της κλινικής του Åre.

Η θεραπεία απευθύνεται -στοχεύει-σε γυναίκες που δεν μπορεί να δοθεί οποιαδήποτε ιατρική εξήγηση για τον πόνο τους. Σε τέτοια περίπτωση η διάγνωση βασίζεται σε υποκειμενικές εμπειρίες. Στην ιατρική διάγνωση μπορεί να γράφεται: "πόνος στο σβέρκο", "πόνος στη μέση" κ.λ.π. Η συνηθέστερη θεραπεία σε τέτοιες περιπτώσεις είναι φυσιοθεραπεία και παυσίπονα. Συνήθως αποκρύβεται μια δύσκολη κατάσταση ζωής με άγχος και διπλή δουλειά -σπίτι και μεροκάματο- πίσω από τον πόνο, μια κατάσταση που δεν καλυτερεύει με παυσίπονα και φυσιοθεραπεία.

Τι είναι πόνος;

Ο οξύς πόνος έχει περιγραφεί σαν ένα χρήσιμο προειδοποιητικό σήμα ότι κάτι δεν πάει καλά. Μεμονωμένες αυθόρμητες και φυσιολογικές αντιδράσεις ότι, η πάθηση θα εντοπισθεί και θα θεραπευθεί. Οι περισσότεροι οξείς πόνοι αντιμετωπίζονται με επιτυχία ή περνούν μέσα σε διάστημα δύο βδομάδων.
Το μοντέλο, που ερευνάται, βασίζεται σε συμπεριφοριστικές θεραπείες του πόνου. Αυτό σημαίνει ότι βλέπει κανείς την εξέλιξη του πόνου από οξύ σε χρόνιο, σαν μια συμεριφοριστική διαδικασία που ενισχύεται από παράγοντες του περιβάλλοντος. Η τυπική εξέλιξη ύστερα από μια χρονική περίοδο πόνου είναι η αλλαγή συμπεριφοράς και ο τρόπος ζωής. Ο πόνος προκαλεί προβλήματα ύπνου, όπου ο ασθενής κοιμάται κάποια στιγμή κατά την διάρκεια της ημέρας. Ο ρυθμός του εικοσιτετραώρου αλλάζει και οδηγεί σε ακανόνιστες διατροφικές συνήθειες. Η κούραση και ο πόνος οδηγούν τον ασθενή να αλλάζει συνήθειες, δεν κάνει πράγματα που θεωρούσε σημαντικά και, η ζωή σταματά να είναι ευχάριστη με αποτέλεσμα να γίνεται παθητικός και να απομονώνεται. Αισθήματα άγχους και κατάθλιψης εμφανίζονται αργά. Ο πόνος βιώνεται συχνά σαν να μην υπάρχει τρόπος καλυτέρευσης και, ο άνθρωπος αισθάνεται ανήμπορος, απροστάτευτος. Δεν μπορεί να ασχοληθεί με προηγούμενες ασχολίες και επιβαρύνεται όλο και περισσότερο από ενοχές και αισθήματα αποτυχίας. Η αυτοπεποίθηση μειώνεται διαδοχικά. Συχνά, γίνεται υπερκατανάλωση σε φάρμακα και μερικές φορές εξάρτηση. Η σύγχρονη έρευνα για τους πόνους έχει δείξει ότι ψυχολογικοί παράγοντες έχουν μεγαλύτερη επιρροή στην αντίληψη του πόνου από ότι ήταν πιστευτό.

Η έρευνα για το περιβάλλον εργασίας με ένα παρόμοιο τρόπο, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες εργασίας όπως, δυσμένεια και άγχος, έχουν μεγαλύτερη επίδραση από καθαρά μηχανικούς παράγοντες για εμφάνιση και συντήρηση πόνων στο σβέρκο και τους ώμους. Διάφορες καταστάσεις πόνου στον αυχένα, ώμους και πάνω μέρος της πλάτης είναι οι περισσότερο κοινοί και έχουν αυξηθεί περισσότερο στις γυναίκες παρά στους άνδρες. Το ποσοστό με μεγάλο βαθμό πίεσης στους τόπους εργασίας, δηλ. δουλειές με απαιτήσεις αλλά με μικρές δυνατότητες να επιδράσει στις συνθήκες εργασίας, έχει αυξηθεί περισσότερο στις γυναίκες παρά στους άνδρες.

Η έννοια του πόνου είναι φευγαλέα (δύσκολο να συλληφθεί) και αινιγματική. Μια νέα άποψη του πόνου που αναπτύχθηκε τα τελευταία χρόνια  τονίζει ότι ό πόνος είναι μια υποκειμενική εμπειρία, που σχετίζεται με πραγματική ή φανταστική έννοια σωματικής βλάβης. Αυτή η άποψη για τον πόνο, δεν έχει γίνει αποδεκτή (ριζώσει) ακόμα και, εξακολουθεί η εμπειρία για την ασθένεια που δεν έχει βρεθεί καμιά ιατρική εξήγηση να έχει χαμηλό βαθμό νομιμοποίησης στην κοινωνία. Η νομιμότητα αναφέρεται στο βαθμό που ο κόσμος αντιλαμβάνεται ότι το άτομο είναι άρρωστο και, συνεπώς δικαιούται πόρους από την κοινωνία για φροντίδα. Ο βαθμός νομιμοποίησης έχει συνέπειες για το άτομο από πολλές απόψεις, αν μη τι άλλο στην επαφή του με την υγειονομική περίθαλψη και την υπηρεσία ασφαλιστικού συστήματος. Η νομιμοποίηση είναι ζήτημα σοβαρής αντιμετώπισης, να γίνει πιστευτός, να ακουσθεί με προσοχή, να πάρει πληροφορίες και επαρκή θεραπεία. Να έχεις πόνο που δεν ανιχνεύεται, δεν είναι ορατός, και να προσπαθείς να το αποδείξεις είναι διπλή ταλαιπωρία. "Ο πόνος που προκαλείται όταν δεν γίνεσαι πιστευτός είναι μεγαλύτερος από τον σωματικό πόνο".

Αντιμετώπιση του πόνου.

Γνωσιακή [1] συμπεριφοριστική θεραπεία αποτρέπει την εξέλιξη του πόνου από οξύ σε χρόνιο, με την ενδυνάμωση της ικανότητας του ατόμου να διαχειρίζεται τον πόνο τόσο σωματικά όσο και ψυχικά. Η μέθοδος, έχει αποδειχθεί ότι είναι πολύ επιτυχής ακόμα και για θεραπεία ασθενών με χρόνιους πόνους. Μια βασική παραδοχή στη μορφή της θεραπείας αυτής είναι, ότι οι σκέψεις του ανθρώπου καθορίζουν τις συναισθηματικές εμπειρίες και ενέργειες. Σκοπός της θεραπείας είναι να μάθει το άτομο να αντιμετωπίζει από μόνο του τον έξω κόσμο και το μέλλον και, να συνεχίσει να μάθει τη σύνδεση με τις διαδικασίες σκέψης, τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά με την ευρεία έννοια, να μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο που ενεργεί ώστε να είναι περισσότερο κατάλληλος.
Συχνά αντιμετωπίζουν τον πόνο όχι με τον καλύτερο τρόπο, αλλά με υπερκατανάλωση σε φάρμακα, παθητικότητα ή μελαγχολία. Στον αντίποδα χρησιμοποιείται η γνωσιακή συμπεριφοριστική θεραπεία που βοηθάει το άτομο για ένα ξεκίνημα και να δώσει νόημα στην καθημερινή του ζωή.

Πολλές μέθοδοι και προσεγγίσεις αποβλέπουν σε βραχυπρόθεσμη μείωση του πόνου. Ακόμα και αν λειτουργούν δεν λύνουν το πρόβλημα. "Μόνο η απουσία αρνητικών εμπειριών δεν είναι τίποτα θετικό". Συχνά οι βραχυπρόθεσμοι τρόποι αντιμετώπισης του πόνου, έχουν μακροπρόθεσμα αρνητικές συνέπειες. Μόνο η μείωση του πόνου, π.χ. με φαρμακευτική αγωγή, οδηγεί μακροπρόθεσμα σε χρόνιους πόνους και παθητικότητα. Αντίθετα, βραχυπρόθεσμες αρνητικές συνέπειες, π.χ. πόνοι από γυμναστική, έχουν μακροχρόνια θετικές συνέπειες σε μείωση του πόνου και ποιοτικά καλύτερη ζωή.

Σκοπός της γνωσιακής συμπεριφοριστικής θεραπείας σε παρατεταμένο πόνο είναι να αυξήσει την ικανότητα του ατόμου να διαχειρισθεί τον πόνο πιο αποτελεσματικά τόσο από φυσικής όσο και ψυχικής άποψης.

Μαθημένη ανικανότητα για εργασία

Αρκετές μελέτες έχουν δείξει ότι υπάρχει συσχέτιση μεταξύ αντιληπτής ανικανότητας για εργασία και επίπεδο ασθένειας, ροής εργασίας, ύπνου, κατάθλιψης, φαρμακευτικής αγωγής και κινητικότητας του αυχένα. Σύμφωνα με τη θεωρία γνωσιακής συμπεριφοριστικής θεραπείας,

τα άτομα που αισθάνονται ότι δεν μπορούν να επηρεάσουν την κατάσταση παθητικότητας ή απάθειας, κινδυνεύουν να καταληφθούν από άγχος, κατάθλιψη και, να προσβληθούν από διάφορες ψυχοσωματικές διαταραχές.

 

Μια βασική παραδοχή της θεωρίας είναι ότι, είναι ζωτικής σημασίας  για την ευημερία του  ανθρώπου, να είναι σε θέση να προβλέψει την ικανότητά του να επηρεάσει ένα συμβάν και που πραγματικά θα μπορεί να επιδρά ενεργά.
Μαθημένη ανικανότητα για εργασία, επηρεάζει τα κίνητρα τις σκέψεις και τα συναισθήματα των ανθρώπων. Όταν το άτομο επανειλημμένα διαπιστώνει ότι δεν είναι δυνατόν να ελέγξει την κατάσταση, μειώνεται η διάθεση να ενεργήσει ενεργά σε παρόμοιες περιπτώσεις. η διάθεση αυτή γενικεύεται με την πάροδο του χρόνου. Ο ανήμπορος άνθρωπος δεν αναμένει ότι οι ενέργειές του θα οδηγήσουν σε κάποιο αποτέλεσμα, και δεν κάνει καμιά προσπάθεια να αλλάξει την κατάσταση. Αποτέλεσμα είναι να μειωθεί το κίνητρο και να αυξηθεί η παθητικότητα. Οι γνωστικές επιδράσεις, με λίγα λόγια, σημαίνουν ότι το άτομο σε μελλοντικές καταστάσεις δυσκολεύεται να αντιληφτεί τη σύνδεση ανάμεσα στις ενέργειές του και τα μεταγενέστερα γεγονότα. Οι συναισθηματικές συνέπειες είναι ότι τα άτομα πρώτα αντιδρούν με άγχος, στη συνέχεια με απογοήτευση και κατάθλιψη, μερικές φορές με ψυχοσωματικά φαινόμενα.

Μόνο οι προσδοκίες δεν αρκούν για να εξηγήσουν γιατί ορισμένοι άνθρωποι έχουν μάθει να είναι ανήμποροι ενώ άλλοι όχι, σε φαινομενικά παρόμοιες συνθήκες. Σύμφωνα με μια βελτιωμένη άποψη της θεωρίας είναι, η αντίληψη του ατόμου που καθορίζει την αιτία πως αποκτούνται χρόνια ανικανότητα για εργασία και, γενικότερα, η εμπειρία αντιμετώπισης του πόνου. Εάν η αιτία αναζητείται στο ίδιο το άτομο ή σε κάποιο εξωγενή παράγοντα στην περίπτωση αυτή έχει κάποια σημασία. Εάν ο εξωγενής παράγοντας θεωρηθεί η αιτία δεν αντιμετωπίζεται η αποτυχία το ίδιο δυνατά ( αποφασιστικά). Η αξιολόγηση συγκρίνει το άτομο τον εαυτό του με συναφή άτομα, δηλαδή με άτομα που συναναστρέφεται και με τα οποία ταυτίζεται. Εάν η αποτυχία αποδίδεται στο ίδιο το άτομο, αυτό συνεπάγεται χειροτέρευση της αυτοπεποίθησης.

Συνηθισμένες αντιδράσεις σε χρόνιο πόνο είναι το άγχος, κατάθλιψη, αδράνεια, μειωμένη αυτοπεποίθηση, διαταραχές στον ύπνο και φαρμακευτική αγωγή. Οι αντιδράσεις αυτές είναι συγκρίσιμες με τις αντιδράσεις σε εκμαθημένη ανικανότητα (inlärd hjälplöshet).

Μοντέλο για γυναίκες.

Στόχος της συμπεριφοριστικής θεραπείας ήταν να αυξηθούν τα κίνητρα των γυναικών, να αλλάξει ο τρόπος σκέψης, οι συνήθειες και οι συναισθηματικές αντιδράσεις.
Η ανικανότητα -για εργασία- θίγει τη δύναμη δράσης και την πίστη στις δυνατότητες του ατόμου. Αλλά ακριβώς όπως η αδυναμία είναι μια μαθημένη συμπεριφορά, μπορεί μια καλύτερη αυτοπεποίθηση να αποχτηθεί.

Η αυτοπεποίθηση ενισχύθηκε με τη μείωση του επιπέδου της προβληματικής συμπεριφοράς, να αυξήσουν την ικανότητα να αντιμετωπίζουν τον πόνο και να ενισχύσουν την υγιή συμπεριφορά. Παραδείγματα προβληματικής συμπεριφοράς είναι υπερβολική κατανάλωση φαρμάκων, άσχημος ύπνος και κατάθλιψη.

Κατά την διάρκεια συνεδριάσεων της ομάδας προσδιορίσθηκε το πρόβλημα και οι υπάρχουσες λύσεις. Ενισχύθηκε, έτσι, μια εποικοδομητική συμπεριφορά επίλυσης προβλημάτων.
Εξάσκηση δεξιότητας για καλύτερη αντιμετώπιση του πόνου, ήταν για παράδειγμα  πως θα επιτευχθεί η χαλάρωση, διάφορες τεχνικές να κάθονται σωστά, να ρυθμιστεί η μυϊκή δύναμη σε ότι απαιτείται και ούτω καθεξής.
Η ικανότητα να ξαναγυρίσει στον προηγούμενο ή σε καινούργιο, υγιεινότερο  τρόπο ζωής ενισχύθηκαν και ενθαρρύνθηκαν. Αυτό περιλαμβάνει να σηκώνεσαι νωρίς το πρωί, να τρως τακτικά, να είσαι δραστήριος στη μεγαλύτερη διάρκεια της ημέρας, να συναντάς ανθρώπους, να έχεις ενδιαφέροντα για τον ελεύθερο χρόνο κ.λ.π. Οι γυναίκες εκπαιδεύθηκαν επίσης να μπορούν να εκφράσουν τις ανάγκες τους και να λένε όχι σε διάφορα πράγματα. Τονίσθηκαν οι δυνατότητες του ατόμου και οι έμφυτες εσωτερικές δυνατότητες.

Αξιολόγηση του μοντέλου, συζήτηση.

Σκοπός της μελέτης ήταν η αξιολόγηση των επιπτώσεων της γνωστικής συμπεριφοριστικής του μοντέλου θεραπείας για τις γυναίκες με απροσδιόριστο πόνο στο σβέρκο, ώμους και στη ράχη.
Φιλοδοξία ήταν να διαδώσουμε το αποτέλεσμα της έρευνας στην υπηρεσία κοινωνικής ασφάλειας Είναι μεγάλη η ανάγκη τόσο απόκτησης απαραίτητης γνώσης για να μπορούμε να αναγνωρίσουμε γυναίκες που κινδυνεύουν να πέσουν στο ρόλο των χρόνια ασθενών , όσο και να μπορούμε να πάρουμε κατάλληλα μέτρα αποκατάστασης.

Μια βασική παραδοχή στη μελέτη αυτή είναι ότι, μόνιμα αποτελέσματα αποκατάστασης μπορούν να επιτευχθούν μόνο μέσα από την ικανότητα των ατόμων να δραστηριοποιηθούν και να αναλάβουν ενεργό ρόλο στην ίδια τη ζωή και το μέλλον τους. Ο τρόπος που επιλέγει το άτομο να διαχειρισθεί τον πόνο του, είναι καθοριστικός προκειμένου να ανακτήσει μια ισορροπημένη ζωή. Η ικανότητα του ατόμου να επιλέξει εποικοδομητική δράση μπορεί να ενισχυθεί και, ως εκ τούτου οι προϋποθέσεις για να διαχειριστεί τις αντιξοότητες στα διάφορα στάδια της ζωής. Υπάρχουν μελέτες που δείχνουν ότι όσοι αντιμετωπίζουν τον πόνο παθητικά, για παράδειγμα με φάρμακα ή ξεκούραση, έχουν μεγαλύτερη δυσκολία αποκατάστασης από αυτούς που είναι δραστήριοι.
Τα αποτελέσματα της γνωσιακής συμπεριφοριστικής θεραπείας, δείχνουν οι γυναίκες που έλαβαν θεραπεία που ενισχύεται με τη γνωστική συμπεριφοριστική θεραπεία πέτυχαν και διατήρησαν ένα ενεργό τρόπο αντιμετώπισης του πόνου σε σύγκριση με άλλες.

Καλύτερα αποτελέσματα στην ομάδα που είχε συμπεριφοριστική θεραπεία.
Άγχος, κατάθλιψη, τείνουν να μειωθούν μακροπρόθεσμα στις γυναίκες που συμμετείχαν σε συμπεριφοριστική θεραπεία σε αντίθεση με την άλλη ομάδα γυναικών.
Ευνοϊκότερη εξέλιξη, μακροπρόθεσμα, στην κατάσταση της υγείας και λειτουργικής ικανότητας.
Τα δεδομένα σε αναρρωτική άδεια, επιστροφή στην εργασία, μελέτες για πρόωρη συνταξιοδότηση συγκεντρώθηκαν μέσω ερωτήσεων στον υπεύθυνο ασφαλίσεων. Από την άποψη του ασφαλιστικού φορέα τα αναμενόμενα αποτελέσματα, είναι να οδηγήσουν σε αυξημένη επιστροφή στην εργασία και μείωση αναρρωτικών αδειών.

Η μακροχρόνια ασθένεια οδηγεί σε σημαντικές αλλαγές για το άτομο. Το κοινωνικό δίκτυο συρρικνώνεται, όταν δεν ανήκει πλέον στον κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο μια θέση εργασίας συνεπάγεται. Η αυτο-εικόνα αλλάζει και μειώνεται η αυτοπεποίθηση. Ο χώρος δράσης μειώνεται λόγω της εξάρτησης του ατόμου από την κοινωνία και τα ιδρύματα και, λόγω της δικής του περιορισμένης επιρροής. Η θεραπεία που ενισχύει την ικανότητα και τους πόρους του ατόμου να ενεργεί και, να επηρεάζει την κατάσταση της ζωής του, αυξάνει τις πιθανότητες για καλά αποτελέσματα αποκατάστασης της υγείας μακροπρόθεσμα. Για να αντικατοπτριστεί το αποτέλεσμα σε αυξημένη επιστροφή στην εργασία, απαιτεί τόσο την πολιτική της αγοράς εργασίας όσο και μέτρα για ψυχοκοινωνική και εργασιακού περιβάλλοντος.

 

Παναγιώτης Καλογιάννης, Νοέμβρης 2011

 [1 ] Ο όρος γνωσιακή (kognitiv) λατινικό cogito συλλογίζομαι, διαλογίζομαι, στοχάζομαι, αναλογίζομαι ή διαλογισμός, έγνοια

 

 

Επιστροφή, στην αρχή αυτής της σελίδας