...

Ο Σουηδικός Ερυθρός Σταυρός στην κατεχόμενη Ελλάδα

Στην πλούσια βιβλιογραφία για την περίοδο της Γερμανικής Κατοχής είναι πολύ φτωχή αυτή που αναφέρεται στην ανθρωπιστική βοήθεια, στις επιπτώσεις της πείνας στην ανάπτυξη των παιδιών, κάτω από ποιες συνθήκες οργανώθηκε η βοήθεια στους λιμοκτονούντες έλληνες, –η μεγαλύτερη επιχείρηση στο είδος της στη διάρκεια του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου–, ποιοι ήταν οι πρωταγωνιστές της Επιτροπής Βοήθειας κ.α. Τα γεγονότα που ακολούθησαν, Εμφύλιος Πόλεμος, «Πέτρινα Χρόνια» επισκίασαν την λιμοκτονία, και τον τρόπο που αυτή αντιμετωπίστηκε. (Στις αρχές του 2017 ένα βιβλίο που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ θα ρίξει φως στην παραμελημένη αυτή πτυχή της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας).
   Ο Τοξότης έχει αναφερθεί στον Gunnar Cederschiöld, σουηδό δημοσιογράφο και επιχειρηματία, ο οποίος έγκαιρα διέγνωσε τις επιπτώσεις της λιμοκτονίας που έρχονταν με γοργό βηματισμό και πήρε τις απαραίτητες πρωτοβουλίες, ώστε να μπορεί να ισχυριστεί κάποιος σήμερα ότι οι πρωτοβουλίες αυτές, οδήγησαν στην οργάνωση της Επιτροπής Βοήθειας στην Ελλάδα. Στη σημερινή ανάρτηση θα γίνει αναφορά στον γνωστό καθηγητή του Πανεπιστημίου της Ουψάλα Axel Persson ο οποίος ήταν υπεύθυνος, απ’ την πλευρά του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού (ΔΕΣ), για τη διανομή της βοήθειας στην Πελοπόννησο. Πηγή της ανάρτησης αποτελεί το βιβλίο του Κωστή Παπακόγκου «Αρχείο Πέρσον», το οποίο, όπως ο τίτλος μαρτυρεί βασίζεται στο προσωπικό αρχείο του Axel Persson, γι’ αυτό έχει ιδιαίτερη βαρύτητα επειδή είναι «Η ίδια η Κατοχή αυτοβιογραφημένη». «Είν’ άγια αυτά τα γραφτά, καλέ μου. Κλείνουν στο βάθος τους το σπαραγμό του απλού ανθρώπου. Γι’ αυτό θάταν αμαρτία, απ’ την Ιστορία, ν’ απολησμονηθούν στο ράφι…».(Λόγια της γυναίκας του Πέρσον, Ελσας).

Αρχείο Πέρσον.
   Ο Axel Persson πήγε στην Ελλάδα σαν αντιπρόσωπος του ΔΕΣ με τη δεύτερη αποστολή αντιπροσώπων, απ’ το Μάρτη του 43 μέχρι το Γενάρη του 1945, όταν ο πρώτος πρόεδρος της Επιτροπής Βοήθειας, ο σουηδός Paul Mohn, αντικαταστάθηκε από έναν άλλον σουηδό, τον ανώτατο δικαστή Emil Sandström. Τον Axel Persson ακολούθησε στην Ελλάδα η παιδίατρος γυναίκα του, Έλσα, η οποία ανέπτυξε πλούσια δράση και γιάτρεψε, ή ανακούφισε πολλούς Μωραΐτες.
   Δεν ήταν η πρώτη φορά που ο Axel Persson βρέθηκε στην Ελλάδα. Το 1926 ο αρχαιολογικός του κασμάς στο χωριό Δενδρά, κοντά στη Μιδέα, θαυματούργησε. «Ανακάλυψε ένα ανέγγιχτο, πλούσιο, βασιλικό θολωτό τάφο απ’ το 1030 π.χ. με σκαλιστά χρυσά κι ασημένια κύπελλα, σπαθιά κ.α. Οι πλούσιοι μυκηναϊκοί θησαυροί στα Δενδρά έκαναν το όνομα του Αξελ Πέρσον ξακουστό και δόξασαν τη Σουηδική Έρευνα. Το 1936 οι ανασκαφές στο χωριό Μπερμπάτι, στη σημερινή Προσύμνα έφεραν στο φως ένα θολωτό τάφο κι’ εφτά θαλαμένιους. Ένα ακέραιο εργαστήρι αγγειοπλαστικής απ’ την τελευταία μυκηναϊκή περίοδο».
   Οι δυσκολίες που αντιμετώπιζαν ήταν πολλές και κάθε είδους. Δεν υπήρχε καμιά οργανωμένη κρατική περίθαλψη για τους φτωχούς. Γι’ αυτό, οι σουηδοί φρόντισαν με αυταπάρνηση και αίσθημα υψηλής ευθύνης να ξεπεράσουν πολλά εμπόδια και να δώσουν την υποστήριξή τους στα φτωχά χωριά. Υποστήριξη απαραίτητη, γιατί σε πολλά χωριά το μόνο που είχαν οι άνθρωποι για φαγητό ήταν η συνηθισμένη γουρουνοτροφή αποτελούμενη από βελανιδότριμμα ζυμωμένο με γκορτσάλευρο. Αλάδωτα και ανάλατα χόρτα γέμιζαν τις κοιλιές τους με αποτέλεσμα να προκαλείται αδιάκοπη διάρροια. Είναι δύσκολο να αντιληφθούμε σήμερα το μέγεθος της απελπισίας της δυστυχίας και της πείνας των ανθρώπων στην Κατοχή. Τι να πεις για τα παιδάκια που ολοχρονής βρίσκονταν σε τρισάθλια κατάσταση. Λιάνεψαν τα ποδαράκια τους και φούσκωσαν αφύσικα οι κοιλίτσες τους. Η χαρά είχε απομακρυνθεί από τα προσωπάκια τους. Η υπερβολική αδυναμία τους δεν τους επέτρεπε να απομακρυνθούν από τα σπίτια τους. Οι αντάρτες έφθασαν στο σημείο να κάνουν επιτάξεις τροφίμων για να μοιράζουν στους φτωχούς χωριάτες. Η τραγικότητα της κατάστασης μπορεί να γίνει αντιληπτή αν σκεφτούμε ότι στα βουνοχώρια οι άνθρωποι ζύμωναν τρεις οκάδες αλεύρι που παίρναν το μήνα με βελανιδότριμμα.
   Έχοντας σαν βάση την Τρίπολη, οι ατομικές αναίμακτες μάχες του σουηδού δεν είχαν σταματημό. Μάχονταν συνεχώς να στείλει τρόφιμα και στις πιο απόμακρες περιοχές, και στο τελευταίο κορφοβούνι. Εκεί που η χρεία ήταν μεγάλη και τα εμπόδια τεράστια. Γιατί, δεν αποτελούσαν μόνο οι αδιάβατοι απ’ τα πολλά σαμποταρίσματα δρόμοι αδύνατη και την ελάχιστη μεταφορά τροφίμων με τροχοφόρα. Συχνά, οι γερμανοί προσπαθούσαν να εμποδίσουν την αποστολή βοήθειας σε βουνοχώρια ισχυριζόμενοι ότι οι αντάρτες θα καρπωθούν τη βοήθεια. Οι Ταγματασφαλίτες1, το όνειδος κάθε ελεύθερου ανθρώπου, μαζώματα από διάφορα φασιστικά γαϊδουράγκαθα, προσπάθησαν να χρησιμοποιήσουν τα τρόφιμα του Ερυθρού Σταυρού (ΕΣ) σαν μέσο πολιτικής πίεσης και ρουσφέτι. Επέτρεπαν τροφοδοσία μόνο σε περιοχές που έλεγχαν οι ίδιοι, αλλά ο σουηδός ήταν κατηγορηματικός: ή όλοι, όσοι έχουν ανάγκη, ή κανένας. «ή μας δίνεται πίσω τα δικαιώματά μας να συντηρήσουμε το Λαό ακόμα και στους ανταρτοπολέμους ή σταματάμε μια για πάντα τη τροφοδοσία στο Μωριά». Απ’ τη σθεναρή στάση του Axel Persson οι Μωραΐτες στάθηκαν ”προνομιούχοι” σε σύγκριση με άλλες περιοχές της Ελλάδας.
   Δίνοντας καθημερινά τις δικές του μάχες ο ευσυνείδητος αυτός άνθρωπος, προσηλωμένος σταθερά στο καθήκον, πέρασε χρόνια πολλά μέσα σε λίγες μέρες. « Έφυγε απ’ την Ελλάδα κατά πολύ γεροντότερος απ’ την πραγματική του ηλικία. Η ένταση της δουλειάς του στο Σουηδικό Ερυθρό Σταυρό συνετέλεσε ώστε να κλονιστεί η υγεία του. Είναι όμως σίγουρο ότι δεν θα σταματούσε να εργάζεται προκειμένου ν’ αλαφρώσει τον ανθρώπινο πόνο και δεν θα κιότευε μπροστά σε οποιαδήποτε δυσκολία, γιατί έτσι ήταν πλασμένος. Σε όλη του τη ζωή υπήρξε φίλος και παραστάτης της ανθρώπινης δυστυχίας, δίχως να ξέρει τι θα πει δογματική ή πολιτική διάκριση».
   Όποιος πολεμούσε τον κατακτητή χαρακτηρίζονταν απ’ τους γερμανοντυμένους έλληνες, κομμουνιστής. Υπήρχε αναμφίβολα και το κομμουνιστικό στοιχείο στο ΕΑΜ. Δεν πρέπει να ξεχνάμε όμως ότι απ’ την άνοιξη του ’44 αρχηγός του ΕΑΜ στην Πελοπόννησο ανέλαβε ο Μητροπολίτης Πύργου. Στη διάρκεια της Κατοχής, οι κατακτητές ζούσαν καθημερινά με το φόβο της σύγχρονης κλεφτουριάς. Τους σύγχρονους Κολοκοτρώνηδες και τους άξιους Παπαφλέσες. Οι Μωραΐτες πλήρωσαν πολύ ακριβά, σε αίμα και υλικά αγαθά, τον αγώνα τους για τη Λευτεριά. Τα σαμποταρίσματα αντιμετωπίστηκαν με δολοφονίες και καψίματα χωριών όπου πολλές φορές καίγονται και αποθήκες του ΕΣ.
   Εκτελέστηκαν 950 Μωραΐτες από τον Οκτώβριο του 43 μέχρι τον Ιούνιο του 44. Με επίσημα στοιχεία της Εθνικής Αλληλεγγύης (ΕΑ) δολοφονήθηκαν 6 975, πιάστηκαν όμηροι 837, και κάηκαν 10 882 σπίτια. Τα περισσότερα απ’ τα εγκλήματα και τις καταστροφές έγιναν απ’ τους εθνοπροδότες ή σε συνεργασία με τους γερμανούς. «Και βρίσκονται σήμερα Έλληνες που στριγγλίζουν, επειδή τιμωρήθηκαν κάμποσα απ’ αυτά τα καθάρματα».
Ο σουηδός, και οι συνεργάτες του έλληνες, αντιμετώπιζαν κάθε είδους εμπόδια. Πολλές φορές κουβάλησαν οι ίδιοι με το ατομικό τους αμάξι φαγητό και καυσόξυλα στις φυλακές της Τρίπολης όταν η κυκλοφορία κάθε τροχοφόρου ήταν απαγορευμένη. Έπρεπε να είναι εφευρετικοί για να ξεπεράσουν τα λογής λογής εμπόδια που πρόβαλαν οι εθνοπροδότες, τα ελληνικά μπουλούκια που ήταν στη δούλεψη των κατακτητών. Οι ταγματασφαλίτες ήταν ντυμένοι αστυνομικοί και τρώγαν το ίδιο συσσίτιο με τους γερμανούς στρατιώτες. Κλαίγονταν όμως ότι πεινούσαν και απαιτούσαν τρόφιμα από τον ΕΣ, αλλά ο σουηδός δεν έκανε χατίρια. Οι εθνοπροδότες δοκίμασαν να θέσουν τα αυτοκίνητα του ΕΣ κάτω από τον έλεγχό τους. Συχνά, εμπόδιζαν το έργο του Axel Persson φυλακίζοντας το προσωπικό του. Προσπαθούσαν να αλλάξουν τις καταστάσεις διανομών, να τις αναθεωρήσουν, να κόψουν τα δικαιώματα σε όσους δεν χώνευαν. Ο σουηδός όμως ”ξαγρυπνούσε”.
   Το 1944 η τροφοδοσία στα βουνοχώρια ήταν από πολύ δύσκολη μέχρι αδύνατη. Αυτό δεν οφείλεται μόνο στους ξεχαρβαλωμένους δρόμους, απ’ τα σαμποταρίσματα, που τους καθιστούσαν αδιάβατους. Οι ταγματασφαλίτες συλλαμβάνανε τους αντιπροσώπους των χωριών που πήγαιναν περπατώντας πολλές ώρες στις πόλεις, προκειμένου να πάρουν τρόφιμα. Για να ξεπεραστεί το εμπόδιο αυτό, γυναικόπαιδα ανέλαβαν τη μεταφορά τροφίμων για να ριχτούν στη φυλακή και αυτά! Στο ”εθνικό” έργο των εθνοπροδοτών συμπεριλαμβάνονται και ξαφνικές επιδρομές σε χωριά τα οποία άλλοτε λεηλατούσαν, και άλλοτε έκαιγαν τις αποθήκες τροφίμων τους.
   Υπήρξαν ελάχιστες περιπτώσεις που οι αντάρτες κατάσχεσαν τρόφιμα. Τις επανόρθωσαν όμως μόλις τους το ζητήσαμε αναφέρει ο σουηδός. Αυτό, δεν εμπόδισε τους ταγματασφαλίτες και τους γερμανούς να ξαπολήσουν κατηγορίες εναντίον τους χωρίς αποδεικτικά στοιχεία. Κατηγορίες τις οποίες δεν μπόρεσε να επιβεβαιώσει ο ΕΣ. Αξίζει να αναφερθεί μια καταγγελία. Στις 6 του Μάη 1944 ο Μανιατάκης, ταγματάρχης των ταγμάτων ασφαλείας, με υπόμνημά του διαμαρτυρήθηκε στον Axel Persson γιατί σε μια επιχείρηση στην περιοχή Λαγκάδια είδαν πολλά σουηδικά και αμερικάνικα κουτιά γάλα σε ένα νοσοκομείο των ανταρτών τα οποία προέρχονταν από το Σουηδικό Ερυθρό Σταυρό.
   Ο σουηδός δεν δέχτηκε, απέρριψε αμέσως τον ισχυρισμό του γερμανόφιλου, και ο γερμανοντιμένος εθνοπροδότης προσβλήθηκε γιατί ο Persson αμφισβητούσε κάτι που είδε με τα μάτια του. Ο Axel Persson μιλούσε με βεβαιότητα, γιατί γνώριζε ότι ο ΕΣ δεν είχε πάρει κανένα απολύτως κουτί γάλα. Είχε πάρει από τη Σουηδία 7 999 χαρτοσακούλες γάλα σκόνη των 25 κιλών. Όχι κουτιά. Οι γερμανοί όμως είχαν στη διάθεσή τους, ανάμεσα στ’ άλλα, και κουτιά γάλα από τη Δανία. Το πιθανότερο είναι να λαφυραγώγησαν οι αντάρτες από τους γερμανούς σε κάποια επιχείρηση τέτοιο γάλα, και το χρησιμοποιούσαν στο φαγητό των αρρώστων.
   Κατηγορήθηκε το αντρόγυνο Persson ότι είναι κομμουνιστές, όταν προκειμένου να αποθηκεύσουν τρόφιμα χρησιμοποίησαν μια εκκλησία, τον μοναδικό ελεύθερο χώρο που υπήρχε. Κάνανε, λέει, τις εκκλησίες αχυρώνες και τους διέταξαν να αδειάσουν την εκκλησία αμέσως. Αλλά οι σουηδοί τους ανάγκασαν να βάλουν την ουρά στα σκέλια τους και να εξαφανιστούν.
   Υπήρξαν περιπτώσεις, αναφέρει ο Persson, που φτωχοί άνθρωποι δεν μπορούσαν να πληρώσουν τα μεταφορικά έξοδα. «Τότε, αν και δεν μπορούσαμε να καλύψουμε τα έξοδα των διανομών, τους μοιράζαμε δωρεάν τα τρόφιμα. Σε πολλά μέρη οι άνθρωποι προσφέρθηκαν να πληρώσουν με λάδι, με αβγά ή με κότες. Φυσικά δεν το δέχτηκε ο Ε.Σ. και τα τρόφιμα μοιράζονταν δωρεάν».
   Ένα, ακόμα, σημαντικό στοιχείο το οποίο ταυτίζει τους ταγματασφαλίτες με τους γερμανούς, και πρέπει να τονιστεί, αποτελεί το γεγονός ότι οι γερμανοί όταν αποχώρησαν παρέδωσαν τις αποθήκες τους στους Ταγματασφαλίτες και όχι στον ΕΣ. όπως έγινε σε άλλες περιοχές. Έπρεπε να είναι καλοταϊσμένοι οι ταγματασφαλίτες, γιατί σύντομα θα αναλάμβαναν καινούργιο ρόλο. Ρόλος που προδιαγράφεται από την αόριστη ανακοίνωση της ελληνικής Κυβέρνησης της Νάπολης, ότι οι ταγματασφαλίτες έπρεπε να καταθέσουν τα όπλα, δίχως να διευκρινίζει σε ποιόν και με ποιο τρόπο θα γίνονταν αυτό. Χωρίς να παρθεί κανένα μέτρο για την εκτέλεση της διαταγής αυτής…

 

   συνεχίζεται

   <προηγούμενο ¦ επόμενο>

 

   Παναγιώτης Καλογιάννης, Γενάρης 2017

 

   1. Χίλιοι διακόσιοι εξήντα δύο (1 262) εν ενεργεία αξιωματικοί του εθνικού στρατού (μέσα σε σύνολο 3 000) υπηρέτησαν στα χιτλερικά τάγματα ασφαλείας. Αυτοί οι 1 262 άνθρωποι που φόρεσαν τις επωμίδες του Έλληνα αξιωματικού και το βασιλικό στέμμα στο πηλήκιο είχαν ορκιστεί κάποτε: «Ορκίζομαι εις τον Θεόν τον άγιον τούτον όρκον, ότι θα υπακούω απολύτως εις τα διαταγάς του ανωτάτου αρχηγού του γερμανικού στρατού Αδόλφου Χίτλερ».
   Ο στρατηγός Σαράφης μαζί με άλλους επτακόσιους μόνιμους αξιωματικούς και χιλιάδες εφέδρους είχαν δώσει  έναν άλλον όρκο: «Ορκίζομαι ότι θα αγωνιστώ έως την τελευταία σταγόνα του αίματός μου για την πλήρη απελευθέρωση, την υπεράσπιση των συμφερόντων του ελληνικού λαού και την αποκατάσταση και κατοχύρωση των κυριαρχικών δικαιωμάτων του».

 

   Επιστροφή στην αρχή της σελίδας.