...

1941 –Ο Σουηδικός Ερυθρός Σταυρός στην Ελλάδα


Ο Τοξότης έχει αναφερθεί στη δράση του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού (ΔΕΣ) –Σουηδίας, Ελβετίας– στην Ελλάδα κατά την περίοδο της κατοχής. Οι αντιπρόσωποι του ΔΕΣ ήταν ουδέτεροι.φίλοι, δηλαδή, με κανέναν. Ουδέτερος σήμαινε να κρατάς ίσες αποστάσεις από όλες τις πλευρές. καθόλου εύκολο έργο, γιατί οι αντιμαχόμενοι είχαν ισχυρά αντικρουόμενα συμφέροντα, οι πιέσεις προς τους ουδέτερους αντιπροσώπους ήταν πολλές, και οι αντίμαχες δυνάμεις δεν ήταν λίγες: οι καταχτητές (Γερμανοί, Ιταλοί, Βούλγαροι), τα όργανά τους (Κυβέρνηση, Τάγματα Ασφαλείας κ.α.), οι σύμμαχοι, διάφοροι κοινωνικοί φορείς, οι αντιστασιακές οργανώσεις.

Σουηδοί αντιπρόσωποι του ΔΕΣ πριν αναχωρήσουν για την Ελλάδα

1η Ιανουαρίου 1944. Η τρίτη ομάδα του Σουηδικού Ε.Σ. με τον πρόεδρο του ΣΕΣ πρίγκηπα Καρλ. Από αριστερά: ο αιδεσιμότατος Avvid Wikerstal, ο επίκουρος καθηγητής Stig Wikander, ο Α΄μηχανικός Karl Borg, ο καθηγητής Einar Gjerstad, ο πρίγκηπας Karl, ο Lieberg, ο Hans Ehrenstråle, και ο πτυχιούχος νομικής Dag Bergman. Από το αρχείο TAM

 

   Οι σουηδοί αντιπρόσωποι ΔΕΣ που τοποθετήθηκαν και εργάστηκαν στην Ελλάδα, σε μικρά ή μεγάλα διαστήματα, ανέρχονται σε 30. Το Σεπτέμβρη του 1942 τοποθετήθηκαν στην Αθήνα επτά Σουηδοί και επτά Ελβετοί –Οι Σουηδοί ήταν υπεύθυνοί για τον επισιτισμό, και οι Ελβετοί για ιατρό φαρμακευτική περίθαλψη–. Το Μάη του 1943 τοποθετήθηκαν άλλοι επτά στην επαρχία, και στις αρχές του 1944 ακόμα μια επταμελής ομάδα, στην οποία συμμετείχε και ο Jean Lieberg, προσγειώθηκε στο αεροδρόμιου του Τατοΐου. Στις Επιτροπές Αρωγής, εκτός από τους αντιπροσώπους του ΔΕΣ, απασχολούνταν περίπου 5.500 μισθωτοί Έλληνες. Περισσότερα από 20 σουηδικά πλοία, με το σήμα του Ερυθρού Σταυρού, μετέφεραν στην Ελλάδα συνολικά 623.000 τόνους τρόφιμα, φάρμακα, ρουχισμό, και παπούτσια. Η Επιτροπή Αρωγής, είχε την υπευθυνότητα της διανομής των αγαθών αυτών σε αναξιοπαθούντες, και υπολογίζεται ότι περισσότερα από τριάμισι εκατομμύρια Έλληνες έλαβαν βοήθεια.  
   Ο Τοξότης έχει αναφερθεί στο αρχείο του Σουηδού αντιπροσώπου στην Πελοπόννησο, Άχελ Πέρσον. Στην ανάρτηση αυτή θα κάνει γνωστή μια ανέκδοτη 20σελιδη αναφορά προς το Σουηδικό Ερυθρό Σταυρό ενός άλλου Σουηδού αντιπροσώπου, του Jean Lieberg. Ο Lieberg γεννήθηκε το 1897 ένα χρόνο πριν τον Paul Mohn, τον πρώτο σουηδό πρόεδρο της Επιτροπής Αρωγής για την Ελλάδα του ΔΕΣ, ο οποίος αντικαταστάθηκε από τον ανώτατο, επίσης σουηδό, δικαστικό Emil Sandström. Ο Jean Lieberg , ταυτόχρονα με την επαγγελματική του ασχολία σαν τελωνειακός υπάλληλος, σπούδαζε νομικά και το 1937 πήρε πτυχίο νομικής από το πανεπιστήμιο της Lund. Στη συνέχεια σπούδασε γλώσσες, και πήρε ένα ανώτερο πτυχίο, με κύρια μαθήματα τα αγγλικά, τα γερμανικά και τα γαλλικά. Το πτυχίο αυτό του επέτρεψε να διδάξει στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση.

ΕΚΘΕΣΗ

   Ο Jean Lieberg με την έκθεσή του προς τον Σουηδό πρόεδρο της Επιτροπής Διαχείρισης Αρωγής στην Ελλάδα του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού (ΔΕΣ), Emil Sandsröm, αναφέρεται στις υπηρεσιακές δραστηριότητές του, και το σύντομο υπηρεσιακό του ταξίδι στη Θεσσαλία, από 22/3 – 12/4 1944, με την ιδιότητα του προσωρινού αντιπροσώπου της Επιτροπής Αρωγής του ΔΕΣ στα Τρίκαλα.
   Ο Jean Lieberg ξεκίνησε στις 22/3 1944 από την Αθήνα, μαζί με το γραμματέα του Β. Σαράφη και τον οδηγό του αυτοκινήτου του Ε. Μιχαϊλίδη, με σκοπό να ενεργήσει σαν προσωρινός αντιπρόσωπος στην περιοχή Τρικάλων όπου δεν υπήρχε μόνιμος αντιπρόσωπος του ΔΕΣ. Η αποστολή του ήταν να προετοιμάσει, και αν υπήρχε η δυνατότητα να μοιράσει μια παρτίδα από ρούχα και παπούτσια σ’ αυτούς που τα είχαν ανάγκη.

Γυναίκα κατακρεουργημένη από πεινασμένο σκύλο ενω έψαχναν στα σκουπίδια για φαγητό. Φωτο Sture Linner.

   Με την ιδιότητα του αντιπροσώπου στα Τρίκαλα, έπρεπε να διαπιστώσει την κατάσταση επισιτισμού στις περιοχές Τρικάλων, Καλαμπάκας και Καρδίτσας. Στα καθήκοντά του, επίσης, ήταν να εντατικοποιήσει την τροφοδοσία της περιοχής από την Αθήνα, ύστερα από την άρση απαγόρευσης τροφοδοσίας στην περιοχή Τρικάλων από τις δυνάμεις κατοχής. Ήταν αρμόδιος, δηλαδή, να επιβλέψει ώστε τα τρόφιμα που θα πήγαιναν στις επαρχίες Τρικάλων και Καρδίτσας θα διανέμονταν στα γύρω χωριά. Έπρεπε, επίσης, να πετύχει με διαβήματα στις αρχές κατοχής να αρθούν ή να τροποποιηθούν οι απαγορεύσεις κίνησης των αυτοκινήτων τα οποία θα φόρτωναν από τα κέντρα διανομής των τροφίμων. Στη δικαιοδοσία του ήταν ο έλεγχος και, εν μέρει, η ίδρυση νέων Επιτροπών διανομής τροφίμων. Σχετικά με την πόλη των Τρικάλων είχε εντολή να εξετάσει το συνολικό αριθμό των αναξιοπαθούντων. Ακόμη έπρεπε να επισπεύσει την αποστολή τροφίμων στα Γιάννενα, που βρίσκονταν αποθηκευμένα σε αποθήκες της Αγροτικής Τράπεζας Τρικάλων. Τέλος, μέρος των δραστηριοτήτων του ήταν να εξετάσει τη δυνατότητα μεταφοράς τροφίμων με αυτοκίνητα στη Μακεδονία, και συγκεκριμένα στα Γρεβενά από τη διαδρομή Τρίκαλα-Καλαμπάκα-Ελευθεροχώρι, και στην Κοζάνη από το δρόμο Λάρισσα-Ελασώνα-Σέρβια.  
   Διαβάζουμε στην έκθεσή του, ότι η ειδική αυτή αποστολή θα ολοκληρώνονταν με επιτυχία αν κατόρθωνε να μοιράσει παπούτσια και ρούχα σε όλη τη Θεσσαλία. Για το σκοπό αυτό, αναφέρει πως επιβάλλονταν να επισκεφτεί όλες τις επιτροπές στην περιοχή αυτή, και σαν αντιπρόσωπος της Επιτροπής του Βόλου. Επειδή κέντρο διανομής για τη Θεσσαλία από όπου τρόφιμα, ρουχισμός και φάρμακα, προωθούνταν στο Βόλο και στα τοπικά κέντρα διανομής της Θεσσαλίας ήταν η Λάρισα, επισκέφτηκε, τη Λάρισα πολλές φορές και για αρκετό χρονικό διάστημα.
   Παρά τις αντίξοες συνθήκες, η ευσυνειδησία, η οργανωτική του ικανότητα, και η πιστή εκτέλεση του καθήκοντος, στοιχεία που χαρακτηρίζουν τους Σουηδούς, συνετέλεσαν στην αποτελεσματική διεκπεραίωση της αποστολής του, και στην ανακούφιση των αναξιοπαθούντων της περιοχής. Στην έκθεσή του για τις δραστηριότητες της Επιτροπής, αναφερόμενος στα προβλήματα τα οποία αντιμετωπίζει η κάθε περιοχή, τις κακουχίες και τις δυστυχίες όχι μόνο των ξεσπιτωμένων, αναφέρεται πολύ παραστατικά στα προβλήματα των κακοπαθούντων και αφήνει πολύτιμες πληροφορίες στις κατοπινές γενιές.

Οι δραστηριότητες της Επιτροπής

   «Ο νομός Τρικάλων υπό κανονικές συνθήκες είναι από τις πλουσιότερες περιοχές σε γεωργικά προϊόντα. Για αυτό η κατάσταση σε διατροφικά προϊόντα ενώ θα έπρεπε να είναι ικανοποιητική, είναι πολύ άσχημη. Αιτία είναι οι πολεμικές επιχειρήσεις που διεξάγονται στην περιοχή και παραλύουν την γεωργική παραγωγή. Δημιουργούνται επίσης δυσκολίες, στη μεταφορά τροφίμων, στις αποστολές του Ερυθρού Σταυρού. Οι τελευταίες δυσκολίες παρουσιάζονται σε κάθε αποστολή τροφίμων από την Αθήνα στα Τρίκαλα ή σε κάθε τοπική μονάδα διανομής τροφίμων στα γύρω χωριά. Στην περιοχή Τρικάλων οι πόλεις Τρίκαλα, η Καλαμπάκα, και η Καρδίτσα αρχικά είχαν την δική τους Κεντρική Επιτροπή με έδρα τα Τρίκαλα. Ύστερα από τον εμπρησμό της Καλαμπάκας (από τα στρατεύματα Κατοχής στις 18 Οκτωβρίου 1943, Π.Κ.) μεγάλο μέρος του πληθυσμού κατέφυγε στην πόλη των Τρικάλων. Σύμφωνα με τις οδηγίες, επανίδρυσα την Επιτροπή Διανομής Τροφίμων της Καλαμπάκας. Η έδρα της Επιτροπής αυτής για την καλύτερη λειτουργία της δεν είναι η Καλαμπάκα, αλλά τα Τρίκαλα.
 »Με την άφιξή μου στα Τρίκαλα διεπίστωσα αμέσως ότι ύστερα από την άρση απαγόρευσης των συγκοινωνιών, είχαν φθάσει από την Αθήνα με τραίνο, οι πρώτες αποστολές τροφίμων. Διαπιστώσαμε αμέσως ότι η επιλογή επαναφόρτωσης των τροφίμων, από τον επαρχιακό σταθμό Παλαιοφάρσαλα αντί του κεντρικού σταθμού της Λάρισας συνέβαλε αποφασιστικά στην ασφαλή μεταφορά των τροφίμων. Κατά τη διάρκεια της παραμονής μου στα Τρίκαλα οι μεταφορές γίνονταν ανεμπόδιστα, και το γραφείο μας υπολογίζει να εκπληρώσει τη διανομή τροφίμων κανονικά για τον μήνα αυτόν, σε αντίθεση με τους προηγούμενους μήνες που αδυνατούσε να εκπληρώσει το πρόγραμμά του λόγω των δυσκολιών στις μεταφορές. Ιδιαίτερα άσχημη ήταν ή κατάσταση στα κατεστραμμένα χωριά».
Στη συνέχεια παρουσιάζει αναλυτικά πίνακες με τα τρόφιμα και τις ποσότητες τροφίμων που διανεμήθηκαν ανά μήνα. Ο πίνακας παρουσιάζει τέσσερις κατηγορίες: 1) Κατεστραμμένα χωριά. 2) Συνηθισμένη βοήθεια στα χωριά. 3) Συνηθισμένη βοήθεια στις πόλεις, και 4) Τις καλούμενες λαϊκές σούπες. Από τους πίνακες προκύπτει σχετική καλυτέρευση της τροφοδοσίας για τους κατοίκους των πόλεων από τον Γενάρη του 1944, ενώ η κατάσταση χειροτερεύει για τα πυρπολημένα χωριά. Μερικές από τις αιτίες που αναφέρονται είναι: η απαγόρευση να βγαίνουν τρόφιμα από τις πόλεις, οι δυσκολίες στις μεταφορές (κατεστραμμένοι δρόμοι κ.α.).

Το πλοίο του ΣΕΣ Vasaholm στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης. Φωτο Jean Lieberg. Από το βιβλίο «Θεσσαλονίκη 1944»

   «Τίποτα δεν μπορεί να φωτίσει, και καμιά αιτία δεν είναι ικανοποιητική στο ερώτημα: γιατί τα πυρπολημένα χωριά δεν τροφοδοτήθηκαν τους μήνες Φλεβάρη και Μάρτη. Μια λεπτομερέστερη εξέταση έδειξε ότι 144 χωριά της περιοχής Τρίκαλα – Καλαμπάκα ήταν προγραμματισμένα να πάρουν τρόφιμα. 50 από αυτά παρέλαβαν τρόφιμα από τα Τρίκαλα, τα ίδια, με δικούς τους ανθρώπους, ενώ περίπου 10 ορεινά χωριά βορειοδυτικά της Καλαμπάκας παρέλαβαν το μερίδιό τους στο δρόμο Καλαμπάκα – Γιάννενα όπου τα τρόφιμα στάλθηκαν από την Επιτροπή Τρικάλων. Μόνο τρία χωριά σε όλη την περιοχή Τρικάλων είναι τελείως αποκομμένα από την τροφοδοσία.
   »Τα Τρίκαλα είναι μια τυπική πόλη και έχω την εντύπωση πως οι κάτοικοί της ευχαρίστως βοηθούν στα προβλήματα που αντιμετωπίζει η πόλη τους. Επιπλέον σχημάτισα την εντύπωση πως η Επιτροπή στα Τρίκαλα δεν εξαντλεί όλες τις δυνατότητες ώστε τα υπάρχοντα τρόφιμα να φθάσουν σε όλα τα χωριά που έχουν ανάγκη τροφοδοσίας. Υπεύθυνος για τη δουλειά αυτή είναι ένας υπάλληλος της Αγροτικής Τράπεζας ο οποίος κάνει πολύ καλή δουλειά. Είναι απαραίτητο όμως να τοποθετηθεί μόνιμα στα Τρίκαλα κάποιος αντιπρόσωπος της Επιτροπής Αρωγής ο οποίος εκτός από συνεχή έλεγχο θα ασκεί πίεση στις αρχές Κατοχής για να άρει τον αποκλεισμό χωριών ώστε να γίνει δυνατή η διανομή τροφίμων.
   »Στις 5 του Απρίλη (1944) εκδόθηκε χωρίς να υπάρχει κανένας απολύτως λόγος απαγόρευση εξόδου από την πόλη των Τρικάλων. Η απαγόρευση αυτή περιλαμβάνει και την απαγόρευση μεταφοράς τροφίμων στο δρόμο Τρίκαλα – Γιάννενα (θα επανέλθω με λεπτομέρειες). Έκανα επανειλημμένες αιτήσεις για αναίρεση της απόφασης στον στρατιωτικό διοικητή Τρικάλων, αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Επιστρέφοντας στην Αθήνα πέτυχα ένα θετικό αποτέλεσμα στη Λάρισα όπου συναντήθηκα στις 10 του Απρίλη, με το στρατιωτικό διοικητή της περιοχής ο οποίος έχει κάτω από τις διαταγές του την διοίκηση Τρικάλων, και υποσχέθηκε επαναφορά στις προηγούμενες συνθήκες όσο γίνεται συντομότερα. Συνιστώ στον μόνιμο αντιπρόσωπο που θα οριστεί, να χρησιμοποιεί αυτόν το δρόμο για να πετυχαίνει διευκολύνσεις στην περιοχή Τρικάλων. 
   »Η διανομή τροφίμων στην πόλη των Τρικάλων γίνεται με βάση τις υπάρχουσες κάρτες δικαιούχου ψωμιού οι οποίες δόθηκαν από τη Νομαρχία. Ο συνολικός πληθυσμός της πόλης είναι 23.000 και έχουν δοθεί 20.000 κάρτες. Ο Nidlund στην έκθεσή του στις 14/3 1944 θεώρησε τον αριθμό αυτό εξαιρετικά μεγάλο. Ερευνώντας το πρόβλημα διαπίστωσα ότι η επιτροπή στα Τρίκαλα δεν εξέτασε το πρόβλημα της κάρτας ατομικά (ξεχωριστά για τον καθένα), όπως έγινε π.χ. στο Βόλο, όπου η διανομή γίνεται αφού πρώτα όσοι αιτούνται βοήθειας συμπληρώνουν ένα ερωτηματολόγιο, και στη συνέχεια εξετάζεται η κάθε αίτηση. Πιστεύω ότι το σύστημα αυτό είναι παραδειγματικό, αλλά αδυνατούσα να το εφαρμόσω στο σύντομο διάστημα παραμονής μου στα Τρίκαλα. Σε συνεργασία με τη Νομαρχία, διαπίστωσα ότι οι κάρτες δίνονταν με βάση μια συγκεκριμένη ανάγκη. Συνιστώ στον ενδεχόμενο αντιπρόσωπο της Επιτροπής Αρωγής να προσπαθήσει να εφαρμόσει τη μέθοδο της προσωπικής εξέτασης η οποία πιθανόν να ελαττώσει τις κάρτες τροφοδοσίας. Διαφορετικά αδυνατούμε να αποφανθούμε αν ο αριθμός 20.000 είναι μεγάλος ή όχι. Στη διανομή τροφίμων το τελευταίο μήνα εμφανίστηκαν 19.000. Αυτό μπορεί ίσως να δικαιολογήσει την ελάττωση των δικαιούχων βοήθειας σε 19.000. 
   »Σύμφωνα με την Αγροτική Τράπεζα Τρικάλων, στις 28.3.1944, υπήρχαν στις αποθήκες της τράπεζας 255.525 οκάδες τρόφιμα και σαπούνι, προορισμένα για την περιοχή Τρικάλων, εκ των οποίων για παιδικές καντίνες και αρρώστους 168.770 οκάδες. Υπήρχαν επίσης 254.855 οκάδες διάφορες προμήθειες για την Ήπειρο. Επειδή υπήρξε συμφόρηση στις αποθήκες Τρικάλων, έπρεπε να αποσταλούν τρόφιμα στην Ήπειρο όσο γινόταν γρηγορότερα. Πρέπει να πούμε ότι περιμέναμε μια αποστολή τροφίμων 50.000 οκάδες περίπου από τη Λάρισα, που ήταν αποθηκευμένα εκεί από τον Γενάρη όταν η Λάρισα ήταν σταθμός επαναφόρτισης. 

Αυτοκίνητο του ΕΣ και το πλοίο του Σουηδικού Ερυθρού Σταυρού Vasaholm στη Θεσσαλονίκη. Φωτο Jean Lieberg. Από το βιβλίο «Θεσσαλονίκη 1944»

   »Οι λεγόμενες λαϊκές σούπες φροντίζονταν σε όλη την περιοχή από μια κοινή ειδική κεντρική επιτροπή με πρόεδρο τον Νομάρχη Πιπιλιάγκα. Οι λαϊκές σούπες δίνονται σε 12.000 κατοίκους της πόλης, από τους οποίους 2.000 εγκαταστάθηκαν στην πόλη από τα γύρω χωριά, καθώς και σε 250 πρόσφυγες από τη Μακεδονία. Όταν ήρθα στα Τρίκαλα οι παιδικές καντίνες ήταν ανύπαρκτες. Πέντε τέτοιες οργανώθηκαν από τον Ελβετό αντιπρόσωπο το γιατρό Oberhänsli. Μια επιτροπή ορίσθηκε να παρακολουθεί τη λειτουργία τους με πρόεδρο τον Νομάρχη Πιπιλιάγκα. Η επιδημία φαρυγγίτιδας, που ξέσπασε πριν μερικές μέρες και έγινε αφορμή να έρθει ο γιατρός Oberhänsli στα Τρίκαλα, ήταν ακίνδυνη όπως ο ίδιος αναφέρει στην έκθεσή του.
   »Με αφορμή τον έλεγχο που έκανα στην Κεντρική Επιτροπή Διανομής Τροφίμων παρατήρησα ότι, ποτέ δεν έγινε απογραφή στις αποθήκες τροφίμων και ο έλεγχος γίνεται, αν γίνεται, από την Αγροτική Τράπεζα. Η σοβαρή αυτή παράλειψη είναι αντίθετη με τις διατάξεις: ”Ειδικοί κανονισμοί σχετικά με τον έλεγχο των κατανομών στις επαρχίες”, και είναι αξιοσημείωτο που στις 11 αποθήκες στα Τρίκαλα υπάρχουν ακόμα τρόφιμα που θα έπρεπε να έχουν σταλθεί στην Ήπειρο. Το προσωπικό του Γραφείου είναι απαραίτητο να ενισχυθεί. Τηρεί τις προϋποθέσεις για να διεκπεραιώσει τα καθήκοντά του. κανένας, όμως, δεν μιλούσε κάποια ξένη γλώσσα. Η αίθουσα των γραφείων ήταν αξιοπρεπής, αλλά δεν υπήρχε καμιά πινακίδα στην πόρτα που να δείχνει στον επισκέπτη στο γραφείο».

 

   Παναγιώτης Καλογιάννης, Γενάρης 2018

 

   Πηγή: Σουηδικός Ερυθρός Σταυρός

   <προηγούμενο ¦ επόμενο>

 

 

   Επιστροφή στην αρχή της σελίδας.