...

 

 

 

 

 

Θανάσης Μητσόπουλος

 

Ο αγωνιστής, ο στοχαστής, ο άνθρωπος

Το Θανάση Παπαδόπουλο τον πρωτογνώρισα το 1945. Ήταν οι πένθιμες μέρες, που είχαμε παραδώσει τα νικηφόρα όπλα του ΕΛΑΣ και οι αγωνιστές ψάχναμε να βρούμε τρύπα να κρυφτούμε. Τότε βρέθηκα "παράνομος" στη Θεσσαλονίκη. Ένας συμπολεμιστής μου με γνώρισε με την οικογένεια του Θ.Π. και στο σπίτι τους έβρισκα πολλές φορές καταφύγιο. Τρία αδέλφια ο Άγγελος, ο Θανάσης και ο Ταξιάρχης, φοιτητές όλοι τους και αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης. Οι γονείς τους απλοί και τιμιότατοι άνθρωποι, γεμάτοι καλοσύνη και ανθρωπιά, απ᾿ αυτή που δύσκολα βρίσκεται και που ζεσταίνεται η καρδιά του ανθρώπου. Θυμάμαι με τι στοργή μου άνοιγε η μάνα τους όταν χτυπούσα συνθηματικά την πόρτα.
    Όταν σε λίγο, στις 29 Ιουνίου 1945, βρέθηκα στα κρατητήρια του 4ου Αστυνομικού Τμήματος Θεσσαλονίκης, η τύχη έστειλε το Θανάση να περάσει το απόγευμα εκείνης της Παρασκευής μπροστά από το Τμήμα. Τον είδα από το παραθυράκι του ημιυπόγειου κρατητήριου. Του έκανα νόημα. Με είδε, ταράχθηκε, στάθηκε απότομα, συνήλθε απότομα, συνήλθε γρήγορα και τράβηξε κατευθείαν στα Γραφεία του ΕΑΜ, οδός Καρπολά 9 και ειδοποίησε ότι πιάστηκα. Σπεύδει αμέσως δικηγόρος του Δικαστικού Τμήματος της Εθνικής Αλληλεγγύης και καθιστά το Διοικητή του τμήματος υπεύθυνο για τη ζωή μου. Έτσι ο Θανάσης με γλίτωσε από σίγουρο θάνατο. Θα με τρώγανε στα μουλωχτά όπως γινόταν τότε.
    Σε συνέχεια ήρθε να με δει μερικές φορές στις Νέες Φυλακές Θεσσαλονίκης, όπου είχα βρει τη θέση μου, μου έφερνε και φαγητό κι ύστερα χάθηκε. Έμαθα πως έφυγε για σπουδές στη Γαλλία, με υποτροφία του γαλλικού κράτους.
    Ξανασυναντηθήκαμε στο Βουκουρέστι το 1953, πολιτικοί πρόσφυγες. Εγώ από τα ελληνικά βουνά, αυτός από το Παρίσι. Είχε έρθει το 1949 στη Βουδαπέστη. Στο μεταξύ τέλειωσε ο Εμφύλιος Πόλεμος, ο Θανάσης στάλθηκε στην Πολωνία απ᾿ όπου το 1953 ήρθε στο Βουκουρέστι –εκεί ήταν η έδρα της ηγεσίας του ΚΚΕ– για να προσφέρει τις υπηρεσίες του στο Εκδοτικό του Κόμματος.
    Γρήγορα ο Θ.Π. αναδείχθηκε σ᾿ έναν από τους σοβαρότερους πνευματικούς ανθρώπους της προσφυγιάς.
    Αγωνιστής και επιστημονικός ερευνητής, με την αυστηρή έννοια του όρου, ήρθε σε αντίθεση με την τοτινή κομματική ηγεσία σε πολλά πολιτικοϊδεολογικά θέματα, όπως λ.χ. με το περιβόητο "Σχέδιο Προγράμματος του ΚΚΕ", που έβαλε τότε για συζήτηση ο Ζαχαριάδης. Πράγματι, χάρη στη θαρραλέα αντίσταση κυρίως των ανθρώπων του Εκδοτικού, αποσύρθηκε εκείνο το ιδεολογικό έκτρωμα.
    Οι αντιθέσεις αυτές απλώνονταν και σε μια σειρά πιο πεζά και καθημερινά ζητήματα με έκδηλη την επιδίωξη της ηγεσίας να αναγκάσει σε πλήρη υποταγή τους ανθρώπους αυτούς και να κάμψει κάθε τους αντίσταση και αμφισβήτηση του αλάθητού της. Καλλιεργούσε τον ειρωνικό χαρακτηρισμό "οι διανοούμενοι", τουτέστιν όνομα με μειωμένη εξ ορισμού κομματική συνείδηση, ακριβώς επειδή σκέφτονταν και είχαν το θάρρος της γνώμης τους.
    Το 1955, για να απομονώσει τους ενοχλητικούς αυτούς διανοούμενους, αποφασίζει, η καθοδήγηση, με διάφορα προσχήματα, να τους στείλει σε μια επαρχιακή πόλη, το Ντέζ, πεντακόσια χιλιόμετρα από το Βουκουρέστι, στην Τρανσυλβανία. Φυσικά για να συνεχίσουν την ίδια δουλειά, σαν Εκδοτικό, γιατί τους είχε ανάγκη.
    Επειδή άφησε κι ένα παραθυράκι, που σύντομα αποδείχθηκε απατηλό, ότι η μετάβαση εκεί έμπαινε σε εθελοντική βάση, ο Θανάσης Παπαδόπουλος δήλωσε ότι δεν επιθυμεί να ακολουθήσει. Ήθελε να μείνει κοντά στις βιβλιοθήκες του Βουκουρεστίου για να συνεχίσει τις επιστημονικές του  έρευνες. Η καθοδήγηση, κλείνοντας το παραθυράκι, αρνείται να ικανοποιήσει την επιθυμία του αυτή. Αυτός όμως επέμενε και τελικά έμεινε. Η πράξη του αυτή χαρακτηρίστηκε αντικομματική, άρνηση κομματικής αποστολής, με αποτέλεσμα να διαγραφεί από το κόμμα. Εγώ γλίτωσα αυτή τη δοκιμασία, γιατί στο μεταξύ είχα γραφεί στο Πανεπιστήμιο, στη Φιλοσοφική Σχολή, κι έτσι εξαιρέθηκα.
    Ο Θανάσης Παπαδόπουλος αψηφώντας τα παράλογα και αυθαίρετα αυτά μέτρα, μένει χωρίς δουλειά στο Βουκουρέστι. Συντηρείται με τις λίγες οικονομίες που είχε και πρωί και απόγευμα βρίσκεται στη Βιβλιοθήκη της Ακαδημίας να δουλεύει. Τα πενιχρά οικονομικά του αποθέματα γρήγορα εξαντλούνται. Οι Ρουμάνοι δεν του έδιναν εργασία γιατί η ηγεσία του ΚΚΕ του είχε εκδώσει "κίτρινο διαβατήριο" σαν εκείνο του Γιάννη Αγιάννη. Τότε χρειάστηκε και μια διακριτική βοήθεια φίλων. Ο Θανάσης έφθασε να τρώει λίγες βραστές πατάτες την ημέρα, αλλά δεν το βάζει κάτω.
    Τελικά, ωστόσο, βρήκε δουλειά στο Ινστιτούτο της Φιλοσοφίας της Ακαδημίας. Εκεί δηλαδή που ήταν η θέση του. Κι αυτό χάρη σ᾿ ένα τελείως τυχαίο περιστατικό: Μια μέρα εκεί στη Βιβλιοθήκη μελετούσε το πολωνικό περιοδικό "Λογική Σκέψη", ειδικό για θέματα Λογικής. Τυχαία τον βλέπει ένας πανεπιστημιακός και συνεργάτης του Ινστιτούτου, τον ρωτάει αν ξέρει πολωνικά, ο Θανάσης απαντάει ναι, κι αυτό ήτανε. Οι Ρουμάνοι μελετητές του Ινστιτούτου είχαν μεγάλη ανάγκη από έναν που να ξέρει πολωνικά, για να μπορέσουν να αξιοποιήσουν αυτό το περιοδικό κλπ. Τους ενδιέφεραν πολύ οι εργασίες των Πολωνών επιστημόνων στα θέματα της μοντέρνας Λογικής. Ξεπεράστηκαν τα εμπόδια και ο Θ.Π. προσλήφθηκε στο Ινστιτούτο σαν ερευνητής.
    Κι ενώ όλοι οι πρόσφυγες, που τον γνώριζαν, χαίρονταν για την επιστημονική του δράση, που τη μάθαιναν ο ένας από τον άλλο, η μόνη του ενόχληση και πάλι ήταν η καθοδήγηση του ΚΚΕ. Και μάλιστα αυτή τη φορά μετά την περίφημη Έκτη  Ολομέλεια της Κ.Ε. του ΚΚΕ το 1956, όταν πια είχε απομακρυνθεί ο Ν. Ζαχαριάδης και στην καθοδήγηση ήταν ο Κ. Κολιγιάννης. Στέλνουν λοιπόν ανθρώπους στη Διεύθυνση του Ινστιτούτου και αξιώνουν ορθά κοφτά την απόλυσή του, γιατί είναι, λέει, αντικομματικός και διαγραμμένος από το Κόμμα. Οι Ρουμάνοι όμως αυτή τη φορά δεν είχαν την ίδια γνώμη και επέμεναν να τον κρατήσουν. Ορισμένοι μάλιστα συνεργάτες του ήρθαν σε μας που μας γνώριζαν από το Πανεπιστήμιο, όπως τον Γιάννη Κρητικό και εμένα, και μας λένε παραξενεμένοι: "Μα τι έχουν οι έλληνες με τον Θανάση; Μας ζητάνε να διώξουμε έναν τόσο πολύτιμο συνεργάτη!". Και πραγματικά βρήκαμε τρόπο να αντιδράσουμε τότε και τελικά ματαιώθηκε η απόλυσή του.
    Το 1968, με τη διάσπαση του ΚΚΕ, ο Θ.Π. τάσσεται, ανεπιφύλακτα κι από την αρχή, με την ανανέωση με έντονη μάλιστα δραστηριοποίησή του. Εκτός από την ιδεολογική και πολιτική δουλειά κάνει και πολύ πρακτική:  Γραμματέας ΚΟΒ, πηγαίνει από σπίτι σε σπίτι, κατατοπίζει, συζητάει, μαζεύει συνδρομές, οργανώνει συνελεύσεις. Οι άνθρωποι τον νιώθουν κοντά τους, τον αγαπάνε, τον εκτιμάνε, τον αποκαλούν "ο Θανάσης ο Φιλόσοφος" με την έννοια του πολύ μορφωμένου, του σωστού και απλού ανθρώπου.
    Το 1970 ο Θ.Π. με τη βοήθεια φίλων προσανατολίζεται προς τη Σουηδία και πετυχαίνει σύντομα να ενταχθεί στο διδακτικό και ερευνητικό προσωπικό στο Πανεπιστήμιο της Ουψάλα στην αρχή και της Στοκχόλμης αργότερα. Και κει το έργο του ήταν εξίσου αποδοτικό και υποδειγματικό. Πολύ αισθητή και πολύ ευεργετική στάθηκε η παρουσία του μέσα στην οικογένεια των Ελλήνων μεταναστών της Σουηδίας, ιδιαίτερα της Στοκχόλμης.
Σε ότι αφορά την ιδεολογική του υπόσταση, το στοχασμό του, ο Θ.Π. ήταν κατασταλαγμένος μαρξιστής. Βαθύς γνώστης της αρχαίας ελληνικής σκέψης, με κοινωνιολογική κατάρτιση και κυρίως με επιστημονικό ήθος, ήταν απαλλαγμένος, ή μάλλον δεν ήταν ποτέ προσβλημένος, από την αρρώστια του δογματισμού και της πνευματικής αποστέωσης. Διαλεκτικός στη μέθοδο έρευνας, αναζητούσε πάντα την αλήθεια στη συζήτηση, στο διάλογο, στην ελεύθερη αντιπαράθεση και σύγκρουση απόψεων. Τη γνώση τη θεωρούσε σαν αποτέλεσμα της νοητικής διαδικασίας του ανθρώπου που δεν σταματάει, που δεν μπορεί ποτέ να σταματήσει. Γι᾿ αυτό απέρριπτε τα δόγματα και τις κοκαλωμένες και μια για πάντα δοσμένες αλήθειες. Δεν παραδεχόταν ιδεολογικά μονοπώλια, ούτε και πνευματικά ιερατεία με αμετακίνητα θέσφατα. Δεν επεδίωκε ποτέ να επιβάλει την άποψή του, αλλά ούτε και δεχόταν ιδεολογικό καταναγκασμό από κανέναν. Κι αυτό ακριβώς το ελεύθερο πνεύμα του και η ανεξαρτησία στη σκέψη του φαίνονται τόσο στην αγωνιστική, την πολιτική του δράση, όσο και στην επιστημονική του δουλειά και το συγγραφικό του έργο.
    Το συγγραφικό του έργο είναι σημαντικό. Εκτός από τα απειράριθμα άρθρα του στο ρουμάνικο περιοδικό "Φιλοσοφική Επιθεώρηση", το οποίο και διηύθυνε για αρκετό διάστημα, σε ελληνικά και άλλα ξένα περιοδικά, έχει πλουτίσει την ελληνική γραμματεία με σοβαρές και  πρωτότυπες εργασίες. Για το συγγραφικό του έργο νομίζω πως αξίζει να γίνει μια ειδική παρουσίαση κι αναφορά. Εδώ περιορίζομαι να αναφέρω μόνο τις κυριότερες εργασίες του.
    α. "Η Φιλοσοφία του Ηράκλειτου". Εξαντλητική παρουσίαση της φιλοσοφίας του πρωτοπόρου αυτού Ίωνα υλιστή φιλοσόφου.
    β. "Δημόκριτος". Μοναδική ίσως εργασία από την άποψη της πληρέστερης προσέγγισης του φιλοσοφικού έργου και της σκέψης του μεγάλου εκείνου Αβδηρίτη φιλόσοφου και στοχαστή.
    γ. "Ιδεολογία και φιλοσοφία της δημοκρατίας στην Αρχαία Ελλάδα". Κατά τη γνώμη μου το έργο αυτό φέρνει τους αρχαίους Έλληνες πολύ κοντά σε μας και μας κάνει κοινωνούς, με ενάργεια, αλλά και επιστημονική αυστηρότητα και σαφήνεια, των αντιλήψεών τους σχετικά με τα πολιτεύματα και τα καθεστώτα γενικά, το πολίτευμα της δημοκρατίας ιδιαίτερα. Είναι μια εργασία που αξίζει ξεχωριστής προσοχής.
    δ. "Βενιαμίν Λέσβιος". Αξιόλογη μονογραφία του Έλληνα αυτού στοχαστή του Ελληνικού Διαφωτισμού.

 

 

<<προηγούμενο | επόμενο>>

 

 

Επιστροφή στην αρχή της σελίδας.