...

 

 

 

 

Γιάννης Κρητικός

 

Η μεγάλη προσφορά στην ελληνική φιλοσοφική
γραμματεία του Θανάση Παπαδόπουλου

Και ο Θανάσης μας έφυγε αθόρυβα όπως ήρθε εκείνη την άνοιξη του 1949 να πράξει το καθήκον του σαν αγωνιστής. Έφυγε στα 64 χρόνια του και μας άφησε, εμάς τους συναγωνιστές και φίλους του το πικρό χρέος να μιλήσουμε για την προσωπικότητά του, για τη ζωή του, για τους αγώνες του, για το έργο που άφησε. Ο πειρασμός να μεγαλοποιήσουμε τις αρετές του και να ελαχιστοποιήσουμε τις αδυναμίες του –ποιός άνθρωπος δεν έχει αδυναμίες;– είναι ευδιάκριτος.
    Θα προσπαθήσω να μιλήσω για το Θανάση Παπαδόπουλο, νεκρό πια, με τον σεβασμό στη γνήσια μετριοφροσύνη των αληθινών σοφών που τον χαρακτήριζε μαζί με μιαν ανεπιτήδευτη ευγένεια στους τρόπους, μιαν αυτοπεποίθηση καθόλου προκλητική και μιαν ισορροπία ψυχοπνευματική που ανέπνεε αισιοδοξία. Στα 36 χρόνια που τον γνώρισα, ποτέ δεν τον άκουσα να παραπονιέται για την υγεία του, όπως κανείς δεν τον άκουε ποτέ να μιλάει για τα έργα που ετοίμαζε. Όταν έβγαινε από το τυπογραφείο κάποιο βιβλίο του, ο Θανάσης μοίραζε αντίτυπά του στους στενούς φίλους του, απλά, δίχως λόγια, με μια σύντομη αλλά θερμή αφιέρωση.
    Δεν φλέρταρε ποτέ ο Θανάσης με την κενοδοξία. Ήταν από εκείνους τους πνευματικούς ανθρώπους που "δουλεύουν για την αλήθεια κι όχι για ν᾿ αποχτήσουν μονάχα όνομα", για να χρησιμοποιήσω μια φράση του μεγάλου Γερμανού ιστορικού της βυζαντινής φιλολογίας Κρούμπαχερ (του Κρούμπαχου κατά Πάλλην) κατά την συνάντησή του με τον δικό μας τον Καμπύση. Την αλήθεια που είναι "πάντα συγκεκριμένη" και που φωτίζει το δρόμο της δράσης για τη δικαιοσύνη και την πρόοδο.
    Μαρξιστής ο Θ. Παπαδόπουλος, ήταν με τη σωστή, τη...μαρξική έννοια της λέξης, όχι με τη σταλινική-ζντανοβική παραμόρφωσή της. Είχε ενστερνιστεί τη σύσταση του Λένιν προς τους νέους –σύσταση που θάφτηκε από τους επιγόνους– "Μπορείς να γίνεις κομμουνιστής αν πλουτίσεις το νου με τη γνώση όλων των θησαυρών που δημιούργησε η ανθρωπότητα". Και σαν πρωτοπηγή αυτών των θησαυρών θεωρούσε ο Θ. Π. την αρχαία ελληνική σκέψη, αυτήν που πρώτη ανέπτυξε το επιστημονικό και κριτικό πνεύμα, την πίστη στον ντετερμινισμό, τη διαλεκτική, και τις συναφείς ηθικές και πολιτικές αξίες, την αγάπη της αλήθειας, του πνευματικού θάρρους και της πνευματικής εντιμότητας και που συνέδεσε όλα τούτα αδιάρρηκτα με τη δημοκρατία σαν πολίτευμα και σαν τρόπο ζωής.
    Κατά τούτο, ο Θ.Π. ακολουθούσε τη γραμμή που χάραξε ο Δημήτρης Γληνός στην περίφημη εισαγωγή του στον "Σοφιστή" του Πλάτωνα. Είχε ακλόνητη την πεποίθησή ότι οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι είχαν διατυπώσει "εν σπέρματι" (Ένγκελς) όλα τα θεμελιακά προβλήματα της φιλοσοφίας. Και ότι, συνεπώς, για να κατανοήσεις και να εκτιμήσεις σωστά τα σημερινά φιλοσοφικά καινούργια ή καινοφανή ρεύματα, οφείλεις να γνωρίζεις τα αρχαιοελληνικά πρότυπά τους, να τα συγκρίνεις μ᾿ αυτά.
    Ο Θ. Παπαδόπουλος επιδίωξε να φέρει κοντά στον κοινό Έλληνα αναγνώστη την πλούσια και ζωντανή αυτή κληρονομιά και να τον κάνει κοινωνό των αξιών που περιέκλεινε.
    Δεν σταμάτησε εκεί. Κληρονομιά πολιτισμική, ήταν και η βυζαντινή και η μεταβυζαντινή σκέψη –με όλες τις αντιφάσεις της– και ο ελληνικός "Διαφωτισμός" του 18ου - 19ου αιώνα. Και μια από τις μεγάλες προσφορές του Θ.Π. στη σχετική γραμματεία, είναι ότι ανέσυρε από την αφάνεια και αξιοποίησε πολύτιμα χειρόγραφα κείμενα, που έμεναν άγνωστα ή ανεκμετάλλευτα στα αρχεία των ξένων Βιβλιοθηκών.
    Ούτε ο χώρος ούτε η περίσταση επιτρέπουν μιαν έστω και μερική αξιολόγηση του πολύπτυχου και στέρεου έργου του Θ. Π., που μόνο επιτροχάδην θα μπορέσουμε να καταγράψουμε εδώ σε τίτλους βιβλίων, μονογραφιών, άρθρων, ανακοινώσεων σε φιλοσοφικά συμπόσια κλπ, με λίγες ενημερωτικές σημειώσεις για το κάθε γραπτό. Η κατάταξή τους γίνεται όχι με χρονολογική σειρά αλλά κατά κατηγορίες θεμάτων.

Αρχαία ελληνική φιλοσοφία

    1. Διατριβή επί διδακτορία (Σορβόννη) για τον "Σοφιστή" του Πλάτωνα (1948). Η μετάφρασή της από τα Γαλλικά και η έκδοσή της στη γλώσσα μας, προτάθηκε στην ηγεσία του ΚΚΕ (στο εξωτερικό) το 1953 αλλά η πρόταση δεν είχε συνέχεια.
    2. "Η φιλοσοφία του Ηράκλειτου. Το αληθινό της νόημα". Πολιτικές και Λογοτεχνικές Εκδόσεις, 1966. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το κεφάλαιο "Ηρακλειτική διαλεκτική και πλατωνική διαλεκτική", όπου ξαναβλέπουμε αναδρομικά τη διαμάχη που είχε ανάψει στη δεκαετία του ᾿60 μεταξύ μαρξιστών στη Γαλλία και αλλού γύρω από το πρόβλημα της διαλεκτικής στη φύση (αν είναι αντικειμενική –διαλεκτική των πραγμάτων– ή παράγωγο της υποκειμενικής διαλεκτικής).
    3. "Δημόκριτος", Πολ. και Λογ. Εκδ., 1967, 2η έκ., 1974 –3η έκδοση "Δημόκριτος": Ο φιλόσοφος, ο φυσιοδίφης, 1979 με έξοδα του συγγραφέα. Πρόκειται, πράγματι, για βιβλίο μοναδικό για "τον "καταραμένο" αυτόν φιλόσοφο της αρχαιότητας, που από το επιβλητικό σε όγκο έργο (πάνω από 60 δημοσιευμένα βιβλία πάνω σε όλους τους τομείς του επιστητού) καταστράφηκε πιθανότατα από τους μυστικιστές αντιπάλους του (Burnet) έμειναν γύρω στα 300 μόνο αποσπάσματα. Στην αξιόλογη τούτη μελέτη του Θ. Π., ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτα είναι τα κεφάλαια για τη Γνωσιολογία και τη Λογική του Δημόκριτου, καθώς και τα κεφάλαια "Δημοκρατία", το καλύτερο πολίτευμα", "Ελευθερία του Λόγου και Δημοκρατία".
    4. "Ιδεολογία και φιλοσοφία της Δημοκρατίας στην Αρχαία Ελλάδα", Κέδρος, 1978. Το βιβλίο τούτο, νομίζω, θα έπρεπε να βρίσκεται στις βιβλιοθήκες όλων των ελληνικών σπιτιών. Παρουσιάζει με συστηματικό τρόπο τη διαμόρφωση και εξέλιξη της δημοκρατικής ιδεολογίας και φιλοσοφίας από την εποχή του Ομήρου ως την εποχή του Αριστοτέλη.
    5. "Θεοφράστου Χαρακτήρες". Πρόκειται για ένα χειρόγραφο 17 σελίδων  του 16ου αιώνα, μετάφραση στη νεοελληνική της εποχής, που ο Θ. Π. ανακάλυψε στη Λαϊκή Βιβλιοθήκη της  Linköping (αρ. κώδ. 15). Ο ίδιος ανέλαβε την επιμέλεια και μια εισαγωγή. Εκδόθηκε στην Ουψάλα το 1972.
    6. "Η φιλοσοφική θεμελίωση της Δημοκρατίας στην αρχαία Σοφιστική". Ομιλία, στα γαλλικά, στο Συμπόσιο για την αρχαία σοφιστική, Σεπτ. 1982. Δημοσιεύτηκε μαζί με τις άλλες ανακοινώσεις σε βιβλίο με τον ίδιο τίτλο Αρχαία σοφιστική, εκδ. Καρδαμίτσα, Φεβρ. 1984.

Βυζαντινή περίοδος
    1. " Ένα άγνωστο έργο του φιλοσόφου Ηλιού. Ένα νέο χειρόγραφο των "Προλεγομένων εις την φιλοσοφίαν" του Δαβίδ". Και τα δύο ανακαλύφθηκαν από τον Θ.Π. στη βιβλιοθήκη της Ρουμανικής Ακαδημίας. Το πρώτο έχει τίτλο "Προλεγόμενα εις την Λογικήν. Από φωνής Ηλιού φιλοσόφου από επάρχων". Δεν υπάρχει άλλη πηγή για τούτο το έργο, όπως τονίζει ο Θ.Π. στο εισαγωγικό του σημείωμα. Το δεύτερο χειρόγραφο, που βρέθηκε στην ίδια Βιβλιοθήκη είναι έργο του βυζαντινού -Αρμένιου φιλοσόφου Δαβίδ (5ος αι. - πρώτο ήμισυ του 6ου αι.) είχε εκδοθεί από τον Α. Busse και η παραβολή των δύο κειμένων παρουσιάζει σοβαρές διαφορές, που τις επισημαίνει ο Θ. Π. προσπαθώντας να τις εξηγήσει. (Ας σημειωθεί εδώ ότι ο Β. Τατάκης στην "Ιστορία της Βυζαντινής Φιλοσοφίας" του αναφέρει απλώς τα ονόματα των δύο αυτών βυζαντινών σχολιαστών). Έκδ. Ρουμανικής Επιθεώρησης Κοινωνικών Επιστημών -Φιλοσοφία και Λογική (στα γαλλικά), 13, 3 Βουκουρέστι 1969.
    2. "Μια άγνωστη πραγματεία Λογικής του βυζαντινού στοχαστή Ιγνατίου του Χορτασμένου". Πρόκειται κι εδώ για ένα χειρόγραφο του 16ου αιώνα που βρήκε ο Θ. Π. στην ίδια Βιβλιοθήκη, με τίτλο: "Σύνταγμα του τιμιωτάτου και σοφοτάτου εν ιερομονάχοις κυρίου Ιγνατίου του Χορτασμένου εις την λογικήν πραγματείαν Αριστοτέλους". Εισαγωγικό σημείωμα και μετάφραση στα ρουμάνικα του χειρογράφου –πλάι στο ελληνικό πρωτότυπο– από τον Θ. Π., στο "Ρεβίστα ντε Φιλοζοφίε"17, 2 Βουκουρέστι 1970.

Νεοελληνική Φιλοσοφία
    1. Αποκατάσταση από τον Θ. Π. του ελληνικού κειμένου του βιβλίου του Θεοφίλου Κορυδαλέως (1650 - 1646), "Προοίμιον της Λογικής" από το χειρόγραφο του 1644. Ο πρώτος τόμος εκδόθηκε το 1970 στο Βουκουρέστι με επιμέλεια και σχόλια του καθ. Νόϊκα (πρωτότυπο και μετάφραση στα ρουμάνικα).
    2. "Βενιαμίν ὁ Λέσβιος", εκδ. Κέδρος, 1983. Δεν θα χρειαστεί να προσθέσω τίποτε για τούτη την άρτια μελέτη του Θ. Π. Επισημαίνω μόνο το δημοσιευμένο στην "Αυγή" της Κυριακής 13 Ιουνίου 1982 ένα εκτεταμένο απόσπασμα από την ανακοίνωση του Θ. Παπαδόπουλου στο συνέδριο για τον Βενιαμίν που έγινε στις 28 - 30 Μαΐου στη Μυτιλήνη. Τίτλος της ανακοίνωσης "Πολιτειολογικές αντιλήψεις του Βενιαμίν Λέσβιου".
3. "Νεοελληνική Φιλοσοφία", λήμμα στον 4ο τόμο της Εγκυκλοπαίδειας, Μόσχα, 1967, σε συνεργασία με τον υποφαινόμενο. Ο Θανάσης είχε γράψει για την περίοδο 2ο μισό του 16ου αιώνα – 1830 ίδρυση του νεοελληνικού Κράτους, εγώ το υπόλοιπο μέρος. Τη μετάφραση στα ρωσικά είχε κάνει ο Θ. Κεσσίδης.
    Είναι αδύνατο ν᾿ απαριθμήσω τις δεκάδες άρθρα, παρουσιάσεις και κριτικές βιβλίων κλπ που δημοσιεύτηκαν σ᾿ ελληνικά και ξένα περιοδικά.
    Τελειώνοντας, θα ήθελα να σημειώσω κάτι για το γλωσσικό ύφος του Θανάση Παπαδόπουλου. Ο φίλος Μανόλης Αναγνωστάκης μας υπενθύμισε στο αφιέρωμά του για το Θανάση  ("Αυγή"22 Σεπτ. 1985), τη σχολαστική προσήλωσή του στους κανόνες της δημοτικής. Θα προσθέσω εδώ ότι η έγνοιά του για σαφήνεια σκέπαζε συχνά την έγνοιά του για κάποια στοιχειώδη κομμάτια της έκφρασης. Το γραφτό του Θανάση δεν είχε τίποτα από τη "λάμψη" των κειμένων ενός Θεοδωρίδη ή έστω ενός Γληνού. Είχε όμως τη στερεότητα της λογικής δομής, της τεκμηριωμένης επιχειρηματολογίας, που δίδασκε χωρίς διδακτισμό και έπειθε χωρίς πειθαναγκασμό. Η ευαισθησία του στη σωστή χρήση της γλώσσας τον έσπρωξε κάποτε να ...τολμήσει να γράψει στην Ακαδημία Επιστημών της ΕΣΣΔ για να διορθώσει ένα λάθος που είχε διαπράξει ο ...Στάλιν στο "έργο" του Διαλεκτικός και ιστορικός υλισμός" του 1938, όπου έγραφε ότι η λέξη Διαλεκτική προέρχεται από το ελληνικό ρήμα "διαλέγω". Ο Θανάσης παρατήρησε απλώς ότι το διαλέγω έχει άλλη έννοια και μάλιστα ...αντιδιαλεκτική (=ξεχωρίζω) και ότι το σωστό είναι το ρήμα "διαλέγομαι". Με χαρά του είδε αργότερα στη Φιλοσοφική Εγκυκλοπαίδεια, στο λήμμα "Διαλεκτική" να διορθώνεται η σταλινική γκάφα.

 

 

 

<<προηγούμενο | επόμενο>>

 

 

Επιστροφή στην αρχή της σελίδας.