Τα κείμενα, τόσο του Θανάση Παπαδόπουλου, όσο και το κείμενο «Επιστολή Γραικού εις Γάλλον τινά φίλον του» του Ιακωβάκη Ρίζου Νερουλού, που σχολιάζει ο Θ. Παπαδόπουλος, είναι δημοσιευμένα στο βιβλίο «Θανάσης Παπαδόπουλος ο Δάσκαλος», εκδόσεις Επίκεντρο.

Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 ΚΑΙ Η ΕΥΡΩΠΗ

Θανάσης Παπαδόπουλος


 Όπως κάθε αληθινή λαϊκή επανάσταση η μεγάλη εθνεγερσία ήταν προϊόν ωρίμανσης των οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών του υπόδουλου ελληνισμού και συνάμα καρπός μακρόχρονης δραστηριότητας.

    Ένας από τους κυριότερους στόχους της δραστηριότητας αυτής ήταν η διάλυση των αυταπατών που είχε ο λαός και τις καλλιεργούσαν οι ενδιαφερόμενοι κύκλοι (όχι μόνο οι ντόπιοι αλλά και οι ξένοι) σχετικά με τον τρόπο εκπλήρωσης του φλογερού του πόθου, του λυτρωμού του από τον τούρκικο ζυγό. Ότι δηλαδή οι υπόδουλοι Έλληνες δεν μπορούσαν να ελευθερωθούν μόνοι τους, αλλά έπρεπε να περιμένουν την ελευθερία τους βασικά ή και αποκλειστικά από τους υποτιθέμενους χριστιανούς φίλους τους του εξωτερικού, από τα κάθε φορά ισχυρά κράτη της Ευρώπης (τη Βενετία, Ισπανία, Γαλλία και άλλα στην αρχή και αργότερα την ομόδοξη Ρωσία).

    Όπως είναι γνωστό η αντίληψη αυτή διαψεύσθηκε και μάλιστα πολλές φορές με τραγικό τρόπο. Οι κυβερνήσεις των μεγάλων ευρωπαϊκών κρατών αδιαφορούσαν για την τύχη του υπόδουλου ελληνικού λαού ή στην καλύτερη περίπτωση περιορίζονταν στο να «βοηθούν» (ή και να υποδαυλίζουν) εξεγέρσεις του κατά του κατακτητή για καθαρά δικούς τους σκοπούς, για να πετυχαίνουν ευκολότερα την πραγματοποίηση των πολιτικών και στρατηγικών τους επιδιώξεων στο μεσογειακό και βαλκανικό χώρο. Έτσι κάθε φορά που οι υπόδουλοι Έλληνες ξεσηκώνονταν για την ελευθερία τους έμεναν τελικά μόνοι κι αφήνονταν συνήθως στο έλεος του εξαγριωμένου κατακτητή.

    Οι πικρές αυτές εμπειρίες και ιδιαίτερα εκείνες της εξέγερσης στο ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1769 - 1774 είχαν ωστόσο και το θετικό τους αποτέλεσμα. Ολοένα και περισσότεροι άρχισαν να καταλαβαίνουν και να αποχτούν την πεποίθηση ότι το υπόδουλο ελληνικό έθνος, όπως και κάθε άλλο υπόδουλο έθνος που θέλει πραγματικά την ελευθερία του, δεν έπρεπε να περιμένει τη σωτηρία του από ξένους μεγάλους φίλους, αλλά να πάρει στα ίδια του τα χέρια την υπόθεση της πραγματοποίησης του μακραίωνου πόθου του.

    Κήρυκες της αντίληψης αυτής υπήρξαν οι πιο φωτισμένοι, οι πιο προοδευτικοί πνευματικοί και πολιτικοί εκπρόσωποι του γένους, όπως λ.χ. ο Ρήγας ο Βελεστινλής, ο Ανώνυμος Έλλην, ο Βενιαμίν Λέσβιος και πολλοί άλλοι. Πιο συστηματικά ωστόσο και πιο επίμονα εργάσθηκαν για τη διάδοσή της και την επικράτησή της οι ηγέτες και τα μέλη της Φιλικής Εταιρείας. Ο ίδιος ο αρχηγός της πανεθνικής επαναστατικής οργάνωσης, ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, λίγο πριν από τη λήψη της ιστορικής απόφασης, υπενθυμίζει και επιχειρηματολογεί με πειστικότατο τρόπο στους υπόδουλους συμπατριώτες του το σωτήριο ιστορικό δίδαγμα:

    « Ηξεύρω ότι εις όλων τας καρδίας είναι ριζωμένη η μετρία εκείνη  πρόληψις ότι ποτέ μόνοι μας δεν ημπορούμεν να ελευθερωθώμεν, αλλά πρέπει να προσμένωμεν από ξένους την σωτηρίαν μας. Έκαστος νουνεχής ημπορεί να γνωρίση πόσον ψευδής είναι η πρόληψις αύτη, αρκεί μόνον να βαθύνη εις τα πράγματα της πατρίδος μας. Ρίψατε τα βλέμματά σας εις τας θαλάσσας και θέλετε τας ιδεί κατασκεπασμένας από θαλασσοπόρους ομογενείς, ετοίμους να ακολουθήσωσι το παράδειγμα της Σαλαμίνος. Κοιτάξετε εις την ξηράν και απανταχού βλέπετε Λεωνίδας, οδηγούντας φιλοπάτριδας Σπαρτιάτας. Κοιτάξετε την ομόνοιαν ήτις συνδέει των ηρώων τούτων τας ψυχάς. Παραβάλετε τας εξαισίους και μεγάλας ταύτας αρετάς με την χαυνότητα, αδυναμίαν και εσωτερικήν ταραχήν του εχθρού μας. Και τότε, αν ημπορήτε, είπετε ότι από άλλους πρέπει να προσμένωμεν την σωτηρίαν μας. Ναι, αδελφοί ομογενείς! Έχετε πάντοτε προ οφθαλμών, ότι ποτέ ξένος δεν βοηθεί ξένον χωρίς μεγαλότατα κέρδη. Το αίμα το οποίον θέλουν χύσει οι ξένοι δι᾿ ημάς θέλομεν το πληρώσει ακριβότατα και ουαί εις την Ελλάδα, όταν συστηματική δεσποτεία ενθρονισθή εις τα σπλάχνα της! Όταν όμως μόνοι μας αποσείσωμεν τον ζυγόν της τυραννίας, τότε της Ευρώπης η πολιτική θέλει βιάσει όλας τας ισχυράς Δυνάμεις να κλείσωσιν με ημάς συμμαχίας και επιμαχίας»1.



    Οι ηγέτες της Φιλικής Εταιρείας και οι σύμβουλοί τους δεν αγνοούσαν βέβαια πόσο αντίξοες ήταν οι εξωτερικές συνθήκες για την πρωτοβουλία που είχαν αναλάβει. Ήξεραν και μάλιστα πολύ καλά ότι οι κυβερνήσεις των μεγάλων Δυνάμεων της εποχής (Αγγλίας, Ρωσίας, Αυστρίας, Πρωσσίας, Γαλλίας) με την Ιερή συμμαχία που είχαν συνάψει μεταξύ τους είχαν πάρει ουσιαστικά την κοινή απόφαση να μην αφήσουν κανένα λαό της Ευρώπης να διαταράξει την εγκαθιδρυμένη «ισορροπία», να ξεσηκωθεί και να ανατρέψει τους ντόπιους ή ξένους τυράννους του. Ήξεραν ωστόσο συνάμα να βλέπουν δυναμικά κι όχι στατικά την κάθε κατάσταση. Μ᾿ άλλα λόγια τον τόσο δυσμενή διεθνή συσχετισμό των δυνάμεων για την πραγματοποίηση του μεγαλεπήβολου σχεδίου τους τον αντιλαμβάνονταν σαν κάτι που ήταν δυνατό ν᾿ αλλάξει προς το καλύτερο ή στην αντίθετη περίπτωση να μειωθούν στο ελάχιστο οι αρνητικές επιπτώσεις του.

    Την αντίληψη αυτή τη στήριζαν πρώτα- πρώτα στην εμπιστοσύνη που είχαν στο λαό, στην ιδεολογική και οργανωτική προετοιμασία του και στην απόφασή του να αγωνιστεί μ᾿ όλες του τις δυνάμεις ώς το τέλος, ώς τη νίκη της δίκαιης υπόθεσής του, γεγονός που δεν μπορούσε παρά να αναγκάσει τους «Μεγάλους» να λάβουν υπόψη τη νέα κατάσταση και να αναθεωρήσουν την πολιτική τους προς την επιθυμητή για την επανάσταση κατεύθυνση. Παράλληλα υπολόγιζαν σε δυο άλλους παράγοντες: α) εκμετάλλευση (με τις κατάλληλες διπλωματικές και ποικίλες άλλες ενέργειες) προς όφελος της επανάστασης των κάθε λογής αντιθέσεων που υπήρχαν ανάμεσα στις μεγάλες Δυνάμεις κι ανάμεσα σ᾿ αυτές και τα μικρά κράτη της Ευρώπης. β) Ανάπτυξη έντονης δραστηριότητας για τη διαφώτιση της κοινής γνώμης και ιδιαίτερα των φιλελεύθερων κύκλων και προσωπικοτήτων της Ευρώπης σχετικά με τους σκοπούς του αγώνα και εξασφάλιση έτσι της όσο το δυνατό μεγαλύτερης ηθικής και υλικής συμπαράστασής τους.

    Στα πλαίσια ασφαλώς της δουλειάς που είχε προγραμματιστεί στο δεύτερο τομέα εντάσσεται το κείμενο που δημοσιεύουμε παρακάτω ολόκληρο.

    Η πολύτιμη αυτή μαρτυρία, ανέκδοτη απ᾿ ό,τι ξέρουμε, βρίσκεται σ᾿ έναν πολυσέλιδο κώδικα2 της βιβλιοθήκης της Ρουμανικής Ακαδημίας. Είναι χωρίς ημερομηνία και τιτλοφορείται: Επιστολή Γραικού προς Γάλλον τινά φίλον του.

    Όπως υποδηλώνεται και με τον τίτλο, ο επιστολογράφος δεν αναφέρει το όνομά του και το όνομα του ξένου φίλου του. Από μια υποσημείωση πάντως που υπάρχει στην τελευταία σελίδα της επιστολής και είναι της ίδιας γραφής με το κείμενο της επιστολής, μαθαίνουμε ποιός είναι ο ανώνυμος επιστολογράφος. Παραθέτουμε την υποσημείωση: «Αυτὸς  ο γράφων Γραικός είναι ο παρά τω Μιχαήλ Βόδα χρηματίσας ποστέλνικος Ιακωβάκης Ρίζος».

    Δεν έχουμε υπόψη καμιά επιβεβαίωση ή διάψευση της πληροφορίας αυτής. Ωστόσο το όλο περιεχόμενο και η γλώσσα του κειμένου μαρτυρούν κατά τη γνώμη μας την αξιοπιστία της υποσημείωσης.
Σχετικά με τον ανώνυμο φίλο του επιστολογράφου, το πιθανότερο είναι ότι δεν πρόκειται για πραγματικό, αλλά για πλασματικό πρόσωπο. Μ᾿ άλλα λόγια με τον υποτιθέμενο φίλο του ο φαναριώτης πολιτικός και λόγιος εξυπονοεί, όπως προκύπτει από το περιεχόμενο της μαρτυρίας, τους γάλλους και γενικότερα ευρωπαίους διανοούμενους και πολιτικούς. Σ᾿ αυτούς απευθύνει την επιστολή του, τη διαφωτιστική αυτή έκθεση για τα αίτια και τους σκοπούς της επανάστασης των «Γραικών». Σ’ αυτούς, και συνάμα στους λαούς τους και στις κυβερνήσεις τους εξηγεί τη σημασία του αγώνα που άρχισαν οι υπόδουλοι Έλληνες και τη γνώμη του και τις προσδοκίες του για τη στάση που πρέπει να κρατήσουν οι ελεύθερες ευρωπαϊκές χώρες απέναντι σ᾿ αυτόν τον δίκαιο αγώνα.

    Λόγοι που δεν συνδέονται μόνο με την έλλειψη από την πλευρά μου του απαιτούμενου διαθέσιμου χρόνου αλλά και με ανυπέρβλητες προς το παρόν αντικειμενικές δυσκολίες δεν μου επέτρεψαν να εξακριβώσω την παραπέρα τύχη της πρωτοβουλίας αυτής του Ιακωβάκη Ρίζου Νερουλού. Αν δηλαδή το μήνυμα του εκπροσώπου της επανάστασης φαναριώτη δημοσιεύτηκε στο γαλλικό (ή και ελληνικό και ευρωπαϊκό γενικότερα) τύπο της εποχής ή αν αξιοποιήθηκε με άλλο τρόπο.

    Η περίοδος που γράφθηκε η επιστολή δεν είναι δύσκολο να καθοριστεί. Παντού όπου γίνεται λόγος για την επανάσταση του 1821, εννοείται η πρώτη εκδήλωσή της, η εξέγερση, με επικεφαλής τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, στη Βλαχία και Μολδαβία. Από τα γεγονότα που ακολούθησαν την εξέγερση αυτή ( 21 του Φλεβάρη 1821) μνημονεύονται ο απαγχονισμός του πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ (10-4-1821) και οι σφαγές Ελλήνων που έγιναν σε συνέχεια από τους Τούρκους στην Κωνσταντινούπολη. Το σπουδαιότερο όμως γεγονός που σημειώθηκε σ᾿ αυτό το χρονικό διάστημα, η κήρυξη της επανάστασης στον ελλαδικό χώρο στις παραμονές της 25 του Μάρτη 1821 αγνοείται ή πιο σωστά αναφέρεται σαν άμεσα επικείμενο. 

    Το συμπέρασμα που βγαίνει από τις παραπάνω διαπιστώσεις είναι φανερό. Η πολύτιμη ιστορική μαρτυρία γράφτηκε στις παραδουνάβιες ηγεμονίες λίγο μετά τις 10 του Απρίλη 1821 όταν δεν είχαν φθάσει ακόμα εκεί οι χαρμόσυνες ειδήσεις για την κήρυξη της επανάστασης στην Πελοπόννησο και σ᾿ άλλες περιοχές της Ελλάδας.

    Μερικές παρατηρήσεις για το συντάκτη του κειμένου και τις απόψεις του για ορισμένα ζητήματα που αφορούν την επανάσταση του 1821. Ο Ιακωβάκης Ρίζος Νερουλός (1778 - 1850) γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη και ανήκε όπως αναφέραμε ήδη στο γνωστό προνομιούχο κοινωνικό στρώμα των φαναριωτών. Πολύ νωρίς ασχολήθηκε με την πολιτική και χρημάτισε μέγας ποστέλνικος (υπουργός εξωτερικών ή πρωθυπουργός) στους φαναριώτες ηγεμόνες της Βλαχίας και Μολδαβίας. Το 1816 έγινε μέλος της Φιλικής Εταιρίας και πήρε ενεργό μέρος στην προετοιμασία και στην κήρυξη της επανάστασης στις παραδουνάβιες ηγεμονίες. Υπήρξε ένας από τους συμβούλους και συνεργάτες του Αλέξανδρου Υψηλάντη. Μετά την αποτυχία της εξέγερσης στη Μολδοβλαχία κατέφυγε στη Βεσσαραβία και έπειτα (τέλη του 1822) στην Ελβετία. Στη χώρα αυτή εγκαταστάθηκε και υπηρέτησε την υπόθεση της επανάστασης ως εκπρόσωπός της στο εξωτερικό. Παράλληλα ασχολήθηκε με συγγραφική εργασία με γνώμονα την άμεση ή έμμεση συμβολή για τη νικηφόρα διεξαγωγή του αγώνα. Δημοσίευσε στα γαλλικά δύο βιβλία. Ο τίτλος του ενός είναι Ιστορία της νέας Ελλάδας και του άλλου: Μαθήματα νεοελληνικής λογοτεχνίας. Το 1828 κατέβηκε στην Ελλάδα με τον Καποδίστρια και πήρε άμεσα μέρος στην επανάσταση ώς τον τερματισμό της. Μετά τη δημιουργία του ελεύθερου ελληνικού κράτους χρημάτισε υπουργός σε πολλές κυβερνήσεις. Στα τελευταία χρόνια της πολιτικής του σταδιοδρομίας εργάστηκε σε ανώτερες θέσεις στο διπλωματικό κλάδο.

    Όπως αναφέραμε ήδη, στο εξεταζόμενο κείμενο του νεοέλληνα πολιτικού και λόγιου αναλύονται οι σκοποί (και οι αιτίες) της επανάστασης. Η άποψη που υποστηρίζεται σχετικά με το σπουδαιότατο αυτό ζήτημα μπορεί να συνοψισθεί στα ακόλουθα (με σημερινή ορολογία). Οι σκοποί της ηρωικής εξέγερσης του ελληνικού λαού είναι καθαρά εθνικο-απελευθερωτικοί: ανατροπή της μακραίωνης ξενικής τυραννίας και δημιουργία ελεύθερου κι ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.

    Όπως είναι ωστόσο γνωστό η επανάσταση είχε και κοινωνικούς σκοπούς και συγκεκριμένα: την αλλαγή του κοινωνικού καθεστώτος της χώρας και τον εξευρωπαϊσμό του ή μ᾿ άλλα λόγια τη μετατροπή του από φεουδαρχικό σε δημοκρατικό αστικό καθεστώς σαν εκείνα που υπήρχαν στις πιο προχωρημένες χώρες της Ευρώπης.

    Η παράλειψη ή πιο σωστά η παρασιώπηση των κοινωνικών σκοπών της επανάστασης δεν είναι φυσικά τυχαίο γεγονός. Ο Ι. Ρίζος Νερουλός δεν ανήκε στους ριζοσπαστικούς αλλά στους συντηρητικούς κύκλους της Φιλικής Εταιρείας και θεωρούσε έτσι ότι η επανάσταση δεν έπρεπε να προχωρήσει πέρα από τους καθαρά εθνικο-απελευθερωτικούς της σκοπούς. Δεν θα ήταν ωστόσο παράλογο να δεχτεί κανείς ότι σαν έμπειρος πολιτικός και διπλωμάτης που ήταν ο συντάκτης του κειμένου ωθήθηκε από άλλα ελατήρια στην παράλειψη που αναφέραμε. Στις πολιτικές συνθήκες που επικρατούσαν στην Ευρώπη όταν ξέσπασε η επανάσταση, συνθήκες στις οποίες οι μεγάλες Δυνάμεις της εποχής είχαν κηρύξει τον διωγμό κάθε «αποστασίας», κάθε προοδευτικού κινήματος και επιδίωκαν με κάθε τρόπο τη διατήρηση των αντιδραστικών καθεστώτων παντού όπου υπήρχαν, ήταν από άποψη τακτικής προτιμότερο και συμφερότερο να προβάλλονται στην ευρωπαϊκή κοινή γνώμη οι στόχοι εκείνοι της επανάστασης για τους οποίους ανοιχτά τουλάχιστον δεν μπορούσε να την καταδικάσει καμιά κυβέρνηση ή πολιτική οργάνωση ευρωπαϊκής χώρας.

    Σαν γνώστης ωστόσο παράλληλα και της μη επίσημης Ευρώπης, της Ευρώπης των λαών ο Ι. Ρίζος Νερουλός δεν μπορούσε να αγνοήσει και δεν αγνοεί τους πιο ειλικρινείς και ανιδιοτελείς φίλους του ελληνικού έθνους στον αγώνα του για την ελευθερία και την ανεξαρτησία.

    Σ᾿ αυτούς, ιδιαίτερα στους φιλελεύθερους και δημοκρατικούς κύκλους και οργανώσεις της Ευρώπης απευθύνεται όταν μιλάει για «νόμιμη διοίκηση» (διάβαζε αντιαυταρχικό καθεστώς) που θα εγκαθιδρύσουν οι Έλληνες στη χώρα τους μετά τη νικηφόρα έκβαση του δίκαιου αγώνα τους.

    Στους ίδιους κύκλους ή, για να κυριολεκτήσουμε περισσότερο, στην Ευρώπη των φώτων, στην αντιφεουδαρχική, αντισκοταδιστική Ευρώπη απευθύνεται όταν θέτει ανοιχτά το ζήτημα της παροχής βοήθειας κάθε είδους μαζί και στρατιωτικής, στη μαχόμενη για την ελευθερία της Ελλάδα.

    Αξίζει να σημειωθεί ότι στο ζήτημα αυτό η γνωστή μας ήδη αντίληψη και απαρέγκλιτη «γραμμή» της Φιλικής Εταιρείας διατυπώνεται ξεκάθαρα σε πολλά σημεία. Οι υπόδουλοι Έλληνες ξεσηκώθηκαν για την ελευθερία τους και την εθνική τους ανεξαρτησία με δική τους πρωτοβουλία και στον αγώνα τους αυτόν στηρίζονται στις δικές τους δυνάμεις. Μόνοι τους θα «καταβάλουν» τον εχθρό κι ας είναι «η πάλη ανισωτάτη... ως προς τα μηχανικά μέσα του πολέμου». Στον αγώνα τους αυτόν, όχι γιατί είναι άνισος αλλά γιατί είναι δίκαιος, οφείλει βέβαια η Ευρώπη να τους βοηθήσει όσο το δυνατό περισσότερο. Η βοήθειά της όμως θα είναι ευπρόσδεκτη μόνο αν χορηγηθεί χωρίς απαράδεκτους όρους και ανταλλάγματα. Μόνο αν αποβλέπει και συντελεί πραγματικά στην εκπλήρωση των σκοπών της επανάστασης, πράγμα που εξυπηρετεί εξάλλου τα αληθινά συμφέροντα και των λαών της Ευρώπης.



    Από την επιχειρηματολογία που χρησιμοποιείται για τη θεμελίωση του αιτήματος αυτού επισημαίνουμε το ενδιαφέρον που παρουσιάζει η κριτική επισκόπηση της πολιτικής των ευρωπαϊκών κρατών απέναντι στην Τουρκία και τον ελληνικό λαό σ᾿ όλη τη διάρκεια της μακραίωνης δουλείας του. Αξιόλογες είναι επίσης οι πληροφορίες που μας δίνει η μαρτυρία για την εσωτερική κατάσταση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και ειδικότερα για το διοικητικό της σύστημα.

    Στο ζήτημα όμως αυτό καθώς και σ᾿ όλα τα άλλα που θίξαμε ή παραλείψαμε να επισημάνουμε το λόγο έχουν όσοι ασχολούνται ειδικά με τη μελέτη της επανάστασης του 1821. Χρήσιμα ωστόσο συμπεράσματα μπορεί να βγάλει από την ανάγνωση του δημοσιευόμενου ντοκουμέντου και ο μη ειδικός. Ο καθένας που θέλει να πλουτίσει τις γνώσεις του ή να τεκμηριώσει τις γνώμες του για ορισμένες πτυχές της αείζωης εθνεγερσίας.


     1. Απόσπασμα από μυστική προκήρυξη του Αλέξανδρου Υψηλάντη της 8-10-1820. Βλέπε Γ. Κορδάτου, Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας, τομ. 2, σ.101.

     2. Πρόκειται για το χειρόγραφο αριθ. 720, φύλλα 244 - 248. Ο κώδικας αυτός περιέχει και πολλά άλλα υλικά σχετικά με το 1821. Πλήρης περιγραφή του κώδικα υπάρχει στον δημοσιευμένο κατάλογο: C. Litzica, Catalogul Manuscriptelor Grecesti, Bucuresti 1909.

 

 

   Επιστροφή στην αρχή της σελίδας.

 

    <προηγούμενο | επόμενο >